Qarabag Media
Haqqımızda Əlaqə

Qasımuşağı tikmə və xalçalarında "hərsin" elementi - FOTO

Tarix:1-01-2016, 01:53 Baxış Sayı:3886 Kateqoriya:Manşet, Araşdırma, Bölgə Özəlliyi

Qasımuşağı tikmə və xalçalarında "hərsin" elementi - FOTOQarabağ xalçaçılıq məktəbinin Cəbrayıl qrupuna aid edilən "Qasımuşağı" xovlu xalçalarının toxunuşunda işlənən hər bir detal, element, motiv, ornament və ya fiqur ayrı-ayrılıqda mütləq bir rəmzi məna daşıyır. İndiyə qədər çox az tədqiq olunmuş "Qsımuşağı xalçaları"nda toxunmuş zəngin naxışlar bir qəbilənin tarixini, milli kimliyini, mədəniyyətini, inanclarını, mistik təsəvvürlərini müxtəlif damğalar və cizgilərin dili ilə keçmişdən bu günə yetirən bitkin, mənalı bir dekorativ-tətbiqi incəsənət əsəridir.

"Qasımuşağı xalçaları"nda digər motiv və naxışlarla yanaşı qadınların istifadə etdikləri məişət əşyaları da simvollara çevrilərək xalçalara köçürülmüşdür. Öz qızıldan qiymətli barmaqları ilə ilmələrdən xalça toxuyan Təkə-Türkman qadını əlavə etdiyi məişət əşyalarını olduqca möhtəşəm klassik incəsənət əsərinə çevirmişdir. Növbəti yazımda bu növ naxışlardan birinin üzərində Qasımuşağı tayfasının üzvləri və onlarla mənbənin köməyi ilə bir az araşdırma aparmağa çalışdım. Bu yalnız "Qasımuşağı" xalçalarına məxsus hesab edilən "ərsin" (bir çox mənbələrdə və Qasımuşağı obasının xalçaçıları tərəfindən "hərsin") adlandırılan naxış elementidir.

Qasımuşağı tikmə və xalçalarında "hərsin" elementi - FOTO

"Qasımuşağı" xalçalarının orta sahəsində yerləşən əsas medalyonun hər iki başlığına yüksək zövqlə toxunmuş və paylaşmaq, bölüşmək rəmzi olan "ərsin" adlanan bu ornament olduqca gözəl, tərtibata uyğun şəkildə toxunmuşdur. Əsasən göy yerliyi olan "ərsin" adlanan bu ornamentin üzərində işlənmiş naxış olduqca çox maraqlı quruluşa malikdir. Həm etnik, həm də tayfa mənsubiyyətinin göstəricisi olan bu damğa işarəsi müasir dövrümüzə gəlib çatan qədim xalça naxışlarından biridir. Quruluşuna diqqətlə nəzər saldıqda naxış nəfis şəkildə toxunmuş iki elementdən ibarətdir. Bu elementlərdən biri "ərsin"in üzərində ki, naxışın aşağı hissəsində olan əsasən "ay" (bu gün daha çox"aypara" kimi tanıyırıq), bəzən dominantlığı bildirən "yay" (silah), digər mənbələrdə isə "açılmış qartal qanadları" anlamını ifadə edən Tanrı nişanıdır. Əski Şumer simvolizmində isə "gəmi", "qayıq" yozumunu verirdi. Qeyd etmək lazımdır ki, onun yaranışı islamaqədərki dövrlərə təsadüf etmiş, islamın yaranmasından sonra isə islamı bildirmişdir.

"Kitabi-Dədə Qorqud" dastanında Ay xaqan və Ay xan adlarından istifadə edilmişdir. Digər xalqlarda "Ay" qadın kimi təsvir edilsədə türklərə görə "Ay" həm qadın, həm də kişi cinsinə məxsus müqəddəs bir varlıqdır. Qeyd edə ki, Boz oxlardan olan Ay xanın dörd oğlu olmuşdur.

Bu növ damğa elementinə təkcə Qasımuşağı xalçalarında deyil, digər xalçalarda, həmçinin digər xalça məmulatlarında, hətta keçə (qəlib) və zərgərlik məmulatında da tez-tez rast gəlinir. Bir çox türkdilli xalqların bayraqlarında mövcud olmuş və mövcudur. XVI əsr Polşa-Litva tatarlarının döyüş bayrağında, çoxmillətli və çoxdinli Türk dövləti olan Osmanlı dövlətinin təməlini qoymuş Kayı xanlığının, Məmlük sultanlığının, Krım xanlığının, Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin və Azərbaycan Respublikasının, Türkiyə Cümhuriyyətinin bayraqları üzərində ki, "Aypara" təsvirləri də mahiyyət etibarilə eyni məna anlamındadır.
Qasımuşağı tikmə və xalçalarında "hərsin" elementi - FOTO

Qeyd edim ki, naxışın ikinci hissəsi, "aypara"nın tən ortasından ucalan ikinci bir damğa çox böyük incəliklə nəfis şəkildə ilmələrə köçürülmüşdür. Əbülqazi Bahadur xan Xivəlinin (1605-1663) "Şəcəreyi-Tərakimə" əsərində təsvir edilən Oğuzların Salur boyunun damğası "Qasımuşağı xalçaları"nda olan damğanın təsviri ilə üst-üstə düşür. Xalçanın çeşnisini qədim el sənətinin biliciləri olan Oğuzların Salur boyunun Təkə-Türmənlərindən olan Qasımuşağı tayfasının qadınları hazırladıqları üçün bu damğanın burada işlənməsi heç də təsadüf deyildir.

Bu damğanın ikinci seqmenti olan Salur boyunun damğası "Kitabi-Dədə Qorqud" eposunda uca, hündür və ağac mənasını ifadə edən "Qaba Ağac"ı ("Dirilik ağacı"ı) simvolik səciyyə daşıyır. KDQ-də III, IV, X boylarında adı daha çox işlənən və birbaşa insana həm də kişi cinsinə aid edilən "Qaba Ağac" əksər boyların sonunda "Kölgəlicə Qaba Ağacın kəsilməsin" alqış-duası ilə oğuzlara dirilik dilənmişdir. Semantik mənalarına görə, bu damğanın üç qolu Tenqrinin üç stixiyaya – Suya, Torpağa və Havaya, həmçinin üç məkana – Göyə, Orta Dünyaya və qaranlıq Ruhlar Dünyasına olan hökmü yozumunu bildirir.
Qasımuşağı tikmə və xalçalarında "hərsin" elementi - FOTO

Azərbaycan xalça ornamentlərində islamdan əvvəlki dövrdə, istər də islamdan sonrakı dövrlərdə Göytürk hərfləri ilə damğa təsvirlərinin paralel istifadəsi əski türk əlifbasının aktuallığını qoruyub saxlamışdır. "Qasımuşağı xalçaları"nda olan Salur boyunun damğası Göytürk yazılı abidələrində "iç", "daxil" sözlərini ifadə etmək üçün işlədilmişdir.

Bu növ damğalara türklərin məskunlaşdıqları müxtəlif areallarda Qərbi Azərbaycanın Göyçə qayaüstü təsvirləri, Kosovanın Qora vilayəti, Restelitsa kəndi yaxınlığındakı qayaüstü təsvirləri, Adıgey Respublikasının Maxoşkuşxa məntəqəsindəki çay daşları üzərində qədim türk işarələri içərisində bu növ dirilik ağacı işarələrə rast gəlinir.

Bütün bunlardan sonra belə bir nəticəyə gəlmək olar ki, xalçadakı "ərsin"in üzərində toxunmuş bu damğa fiquru bütövlükdə obanın, oymağın, boyun, nəslin, tayfanın, ailənin və hər bir fərdin Tanrı mühafizəsində, Dirilik Ağacının nəzarətində olduğu yozumunu anladır. Bu növ damğa motivlərinə bir neçə variantda müxtəlif tarixi mənbələrdə rast gəlinir. Ön və Mərkəzi Asiyada, Şimali Qafqazda, Sibirdə, Krımda və Şərqi Avropada rast gəlinən qədim və orta əsr türk damğaları arasında bu növ damğaların müxtəlif variantlarına təsadüf edilir.

Qasımuşağı tikmə və xalçalarında "hərsin" elementi - FOTO

Qasımuşağı tikmə və xalçalarında "hərsin" elementi - FOTO

Qasımuşağı tikmə və xalçalarında "hərsin" elementi - FOTO


Sultan HÜMBƏTOV

SON XƏBƏRLƏR
Bu gün Həsən bəy Zərdabinin doğum günüdür
AZƏRİ yoxsa Türk!!! - FOTO/SƏNƏD
Cümhuriyyət öz xilaskarını həbsdən necə qaçırdı? - İLGİNC HEKAYƏT
Xalq artisti Qəndab Quliyeva vəfat etdi
Bakının "Formula 1"-lə əlaqədar bağlanan mərkəzi küçələri bu axşam açılacaq
GENERAL ƏLİAĞA ŞIXLİNSKİ VƏ QARABAĞ SAVAŞI
40 minlik ordunun əli süpürgəli generalı – Səməd Bəy Mehmandarov
Ordumuz gerçək zəfərini yalnız işğal altındakı torpaqlara ayaq basacağı gün qeyd edə bilər
M.Ə.Sabir və sosial azadlıq məsələsi
Azərbaycan Silahlı Qüvvələr gününü qeyd edir
YENİ NƏSLİ NECƏ YETİŞDİRMƏLİ?!
Lent.az-ın 9 yaşı tamam oldu
“Bölgələrdən səslər-3” toplusu çap edilib
Ərdoğan bayram namazında huşunu itirdi
Azərbaycan xalqının mədəniyyətinin nüvəsində Türk mədəniyyəti, adət-ənənələri dayanır
Pakistanda terror: ölənlərin sayı 73-ə çatıb
Şah İsmayıl Xətainin bilinməyən sirli tərəfi
İŞİD-in daha bir rəsmisi məhv edildi
“Qarabağ” Ukrayna “Şaxtyor”unun qapıçısını transfer edib
Əbülfəz Elçibəyin doğum günüdür
"Türkiyə Dağlıq Qarabağ məsələsində Azərbaycanla eyni mövqedən çıxış edir" - Ərdoğan
"Kürdlər dövləti qursalar, onu yaşada biləcəklərmi?” - Türkiyə prezidentinin baş müşaviri
Berluskoni: Trampın arvadını çox bəyənirəm
Nazir həkimlərlə bağlı yeni əmr imzaladı
Şirvanda revolver tipli qumbaraatanlar üçün atəş yığımları zavodu açılıb - FOTO
"Eldar Mahmudov bütün günü restoranlarda gəzir. Niyə məhkəməyə gətirilmir?" - Zərərçəkmiş Maqsud Mahmudov
Jurnalistlər üçün üçüncü binanın təməli qazılmağa başladı
Azərbaycan ordusunun şərəfinə yeni medal təsis olunur - FOTO
Şəhid Elnur Əliyevin həyatından bəhs edən bədii-sənədli film çəkilir
Azərbaycanda boşanmaların sayı artıb