Qarabag Media
Haqqımızda Əlaqə

Qasımuşağı tikmə və xalçalarında "hərsin" elementi - FOTO

Tarix:1-01-2016, 01:53 Baxış Sayı:3673 Kateqoriya:Manşet, Araşdırma, Bölgə Özəlliyi

Qasımuşağı tikmə və xalçalarında "hərsin" elementi - FOTOQarabağ xalçaçılıq məktəbinin Cəbrayıl qrupuna aid edilən "Qasımuşağı" xovlu xalçalarının toxunuşunda işlənən hər bir detal, element, motiv, ornament və ya fiqur ayrı-ayrılıqda mütləq bir rəmzi məna daşıyır. İndiyə qədər çox az tədqiq olunmuş "Qsımuşağı xalçaları"nda toxunmuş zəngin naxışlar bir qəbilənin tarixini, milli kimliyini, mədəniyyətini, inanclarını, mistik təsəvvürlərini müxtəlif damğalar və cizgilərin dili ilə keçmişdən bu günə yetirən bitkin, mənalı bir dekorativ-tətbiqi incəsənət əsəridir.

"Qasımuşağı xalçaları"nda digər motiv və naxışlarla yanaşı qadınların istifadə etdikləri məişət əşyaları da simvollara çevrilərək xalçalara köçürülmüşdür. Öz qızıldan qiymətli barmaqları ilə ilmələrdən xalça toxuyan Təkə-Türkman qadını əlavə etdiyi məişət əşyalarını olduqca möhtəşəm klassik incəsənət əsərinə çevirmişdir. Növbəti yazımda bu növ naxışlardan birinin üzərində Qasımuşağı tayfasının üzvləri və onlarla mənbənin köməyi ilə bir az araşdırma aparmağa çalışdım. Bu yalnız "Qasımuşağı" xalçalarına məxsus hesab edilən "ərsin" (bir çox mənbələrdə və Qasımuşağı obasının xalçaçıları tərəfindən "hərsin") adlandırılan naxış elementidir.

Qasımuşağı tikmə və xalçalarında "hərsin" elementi - FOTO

"Qasımuşağı" xalçalarının orta sahəsində yerləşən əsas medalyonun hər iki başlığına yüksək zövqlə toxunmuş və paylaşmaq, bölüşmək rəmzi olan "ərsin" adlanan bu ornament olduqca gözəl, tərtibata uyğun şəkildə toxunmuşdur. Əsasən göy yerliyi olan "ərsin" adlanan bu ornamentin üzərində işlənmiş naxış olduqca çox maraqlı quruluşa malikdir. Həm etnik, həm də tayfa mənsubiyyətinin göstəricisi olan bu damğa işarəsi müasir dövrümüzə gəlib çatan qədim xalça naxışlarından biridir. Quruluşuna diqqətlə nəzər saldıqda naxış nəfis şəkildə toxunmuş iki elementdən ibarətdir. Bu elementlərdən biri "ərsin"in üzərində ki, naxışın aşağı hissəsində olan əsasən "ay" (bu gün daha çox"aypara" kimi tanıyırıq), bəzən dominantlığı bildirən "yay" (silah), digər mənbələrdə isə "açılmış qartal qanadları" anlamını ifadə edən Tanrı nişanıdır. Əski Şumer simvolizmində isə "gəmi", "qayıq" yozumunu verirdi. Qeyd etmək lazımdır ki, onun yaranışı islamaqədərki dövrlərə təsadüf etmiş, islamın yaranmasından sonra isə islamı bildirmişdir.

"Kitabi-Dədə Qorqud" dastanında Ay xaqan və Ay xan adlarından istifadə edilmişdir. Digər xalqlarda "Ay" qadın kimi təsvir edilsədə türklərə görə "Ay" həm qadın, həm də kişi cinsinə məxsus müqəddəs bir varlıqdır. Qeyd edə ki, Boz oxlardan olan Ay xanın dörd oğlu olmuşdur.

Bu növ damğa elementinə təkcə Qasımuşağı xalçalarında deyil, digər xalçalarda, həmçinin digər xalça məmulatlarında, hətta keçə (qəlib) və zərgərlik məmulatında da tez-tez rast gəlinir. Bir çox türkdilli xalqların bayraqlarında mövcud olmuş və mövcudur. XVI əsr Polşa-Litva tatarlarının döyüş bayrağında, çoxmillətli və çoxdinli Türk dövləti olan Osmanlı dövlətinin təməlini qoymuş Kayı xanlığının, Məmlük sultanlığının, Krım xanlığının, Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin və Azərbaycan Respublikasının, Türkiyə Cümhuriyyətinin bayraqları üzərində ki, "Aypara" təsvirləri də mahiyyət etibarilə eyni məna anlamındadır.
Qasımuşağı tikmə və xalçalarında "hərsin" elementi - FOTO

Qeyd edim ki, naxışın ikinci hissəsi, "aypara"nın tən ortasından ucalan ikinci bir damğa çox böyük incəliklə nəfis şəkildə ilmələrə köçürülmüşdür. Əbülqazi Bahadur xan Xivəlinin (1605-1663) "Şəcəreyi-Tərakimə" əsərində təsvir edilən Oğuzların Salur boyunun damğası "Qasımuşağı xalçaları"nda olan damğanın təsviri ilə üst-üstə düşür. Xalçanın çeşnisini qədim el sənətinin biliciləri olan Oğuzların Salur boyunun Təkə-Türmənlərindən olan Qasımuşağı tayfasının qadınları hazırladıqları üçün bu damğanın burada işlənməsi heç də təsadüf deyildir.

Bu damğanın ikinci seqmenti olan Salur boyunun damğası "Kitabi-Dədə Qorqud" eposunda uca, hündür və ağac mənasını ifadə edən "Qaba Ağac"ı ("Dirilik ağacı"ı) simvolik səciyyə daşıyır. KDQ-də III, IV, X boylarında adı daha çox işlənən və birbaşa insana həm də kişi cinsinə aid edilən "Qaba Ağac" əksər boyların sonunda "Kölgəlicə Qaba Ağacın kəsilməsin" alqış-duası ilə oğuzlara dirilik dilənmişdir. Semantik mənalarına görə, bu damğanın üç qolu Tenqrinin üç stixiyaya – Suya, Torpağa və Havaya, həmçinin üç məkana – Göyə, Orta Dünyaya və qaranlıq Ruhlar Dünyasına olan hökmü yozumunu bildirir.
Qasımuşağı tikmə və xalçalarında "hərsin" elementi - FOTO

Azərbaycan xalça ornamentlərində islamdan əvvəlki dövrdə, istər də islamdan sonrakı dövrlərdə Göytürk hərfləri ilə damğa təsvirlərinin paralel istifadəsi əski türk əlifbasının aktuallığını qoruyub saxlamışdır. "Qasımuşağı xalçaları"nda olan Salur boyunun damğası Göytürk yazılı abidələrində "iç", "daxil" sözlərini ifadə etmək üçün işlədilmişdir.

Bu növ damğalara türklərin məskunlaşdıqları müxtəlif areallarda Qərbi Azərbaycanın Göyçə qayaüstü təsvirləri, Kosovanın Qora vilayəti, Restelitsa kəndi yaxınlığındakı qayaüstü təsvirləri, Adıgey Respublikasının Maxoşkuşxa məntəqəsindəki çay daşları üzərində qədim türk işarələri içərisində bu növ dirilik ağacı işarələrə rast gəlinir.

Bütün bunlardan sonra belə bir nəticəyə gəlmək olar ki, xalçadakı "ərsin"in üzərində toxunmuş bu damğa fiquru bütövlükdə obanın, oymağın, boyun, nəslin, tayfanın, ailənin və hər bir fərdin Tanrı mühafizəsində, Dirilik Ağacının nəzarətində olduğu yozumunu anladır. Bu növ damğa motivlərinə bir neçə variantda müxtəlif tarixi mənbələrdə rast gəlinir. Ön və Mərkəzi Asiyada, Şimali Qafqazda, Sibirdə, Krımda və Şərqi Avropada rast gəlinən qədim və orta əsr türk damğaları arasında bu növ damğaların müxtəlif variantlarına təsadüf edilir.

Qasımuşağı tikmə və xalçalarında "hərsin" elementi - FOTO

Qasımuşağı tikmə və xalçalarında "hərsin" elementi - FOTO

Qasımuşağı tikmə və xalçalarında "hərsin" elementi - FOTO


Sultan HÜMBƏTOV

SON XƏBƏRLƏR
Prezident generalların Bakı görüşündən danışdı
ABŞ Polşaya yenə hərbçilər və texnika göndərir
Azərbaycan nümayəndə heyəti `IDEX-2017` Beynəlxalq Müdafiə Sərgisində iştirak edir
Mosulun qərbinin İŞİD-dən azad edilməsi əməliyyatı başlayıb
DƏMİR MAYOR KARVANI NECƏ MƏHV ETDİ
İran səfiri: Diplomatların Cocuq Mərcanlıya səfərinin təşkili yaxşı təşəbbüs idi
Bu gün Milli Qəhrəman Yusif Mirzəyevin anım günüdür
Gimnastımız Dünya Kubokunun finalında
İtkin düşən neftçilərdən daha birinin meyiti tapılıb
Yıldırımla Merkel qapalı görüş keçirdi
Prezident Münxendə Binəli Yıldırımla görüşdü
Qarabağ abidələri - Bərdə türbəsi
Cəbhədə ermənilər təxribat törətdi
Cavanşir nəslinin nazir oğlu
Türkiyədə partlayış törədilib, ölən və yaralananlar var
Türkiyədən Qarabağ separatçılarına xəbərdarlıq
“Ermənistan bölgədə vəziyyəti gərginləşdirir” - Adil Əliyev
Dövlət Departamentinin rəsmisi Azərbaycana gəlir
Rusiya XİN-dən Dağlıq Qarabağdakı "referendum"a münasibət
İrandan işğalçı Ermənistana 84 milyon dollarlıq dəstək
Turan İmperiyasının tarixi və mahiyyəti - (I yazı)
Komitə məcburi köçkünlərlə bağlı icra hakimiyyətlərinə xəbərdarlıq etdi
Azərbaycanda əsir və girovların sayı açıqlandı
Qaradağlı qətliamı: Qarabağda erməni terrorundan 25 il ötür
Mərkəzi Bank yeni məzənnəni açıqladı
Cəbhədə son vəziyyət: Ermənistanın təxribatı davam edir
Rusiya və Türkiyə XİN rəhbərləri arasında danışıqlar keçirilib
“Ginnesin Rekordlar kitabı”na düşən azərbaycanlılar – SİYAHI
ATƏT-in Minsk Qrupunun həmsədrləri birgə bəyanatla çıxış ediblər
İŞİD Pakistanda terror törətdi: 70-dən çox ölü, 250-dən çox yaralı