Qarabag Media
Haqqımızda Əlaqə

Xəlil bəy nə zaman vəfat edib? - Övlad acısı, ağır xəstəlik


Tarix:12-06-2019, 13:30 Kateqoriya:Manşet / Araşdırma

Xəlil bəy nə zaman vəfat edib? - Övlad acısı, ağır xəstəlikAzərbaycan Cümhuriyyətinin Ədliyyə naziri Xəlil bəy Xasməhəmmədin vəfat tarixi bəzi kitablarda 1947, bəzilərində isə 1945-ci il yazılıb. Fəriköydə olan məzar daşında isə 1945 qeyd olunub.

Bu məsələni dəqiqləşdirmək üçün Fəriköy məzarlığındakı dəfn sənədlərinə baxdıq. Orada Xəlil bəyin 12 avqust 1945-ci ildə xərçəng xəstəliyindən vəfat etdiyi yazılmışdı.

Türkiyədə bir çox məzarlığın arxiv sənədlərinə baxdığım üçün 1940-ci illərdən etibarən sənədlərə diqqət göstərildiyini bilirdim. Amma hər ehtimala qarşı dönəmin mətbuatını axtarmağa qərar verdim. Nəhayət, Xəlil bəyin vəfatı ilə bağlı bir nekroloqa rast gəldim.

Bu nekroloqa keçməzdən öncə Xəlil bəy Xasməhəmmədin kimliyinə bir daha nəzər yetirək.

***

Xəlil bəy Xasməhəmməd 1870-ci ildə Gəncədə doğulub. Gəncə klassik gimnaziyasında orta təhsil alıb, Moskva Universitetinin hüquq fakültəsini bitirib. Düşüncələrinin formalaşmasında İsmayıl bəy Qaspıralının rolu olub.

Xasməhəmməd ailəsində 4 qardaş olub, üçü—Xəlil bəy, Ələsgər bəy, Ələkbər bəy hüquqşünas olub. Qardaşlardan Ələkbər bəy Difai partiyasının Mərkəzi Komitəsinin, Gəncə Müsəlman Xeyriyyə Cəmiyyətinin, onun Təftiş Komissiyasının üzvü olub, 1918-ci il iyulun 15-də mart soyqırımını araşdırmaq üçün Azərbaycan Cümhuriyyəti Hökumətinin qərarı ilə yaradılmış Fövqəladə Təhqiqat Komissiyasının sədri təyin edilib. Nazirlər Şurasının 1919-cu il 28 fevral tarixli qərarı ilə Ələkbər bəy Azərbaycan Məhkəmə Palatasının böyük sədri vəzifəsinə təyin olunub.

Təhsilini bitirdikdən sonra Xəlil bəy Yekaterinodar və Gəncə dairə məhkəmələrində işləyib. “İttifaqi-müslimin” təşkilatının din və hüquq komissiyalarının üzvü olub. 1907-ci ildə Gəncə quberniyasından 2-ci Dövlət dumasına deputat seçilib. Xəlil bəy Fətəli xan Xoylu ilə birlikdə Dumanın milli-dini bərabərlik komissiyasının, Dumanın ikinci şöbəsinin və beş komissiyasının üzvü olub, Xalq azadlığı partiyasını təmsil edib. 3-cü Dövlət dumasında (1907-1912) Xasməhəmməd Azərbaycanı təmsil edən yeganə deputat olub. O, Zaqafqaziya (Qori) seminariyası Azərbaycan Şöbəsinin Gəncəyə köçürülməsi və onun müstəqil seminariyaya çevrilməsi barədə Xalq Maarifi Nazirliyi qarşısında vəsatət qaldırıb. 1911-ci il noyabrın 30-da hərbi mükəlləfıyyət barədə qanun layihəsi üzrə çıxış edərkən hərbi mükəlləfiyyətin müsəlmanlara da şamil olunmasını tələb edib.

Xəlil bəyin Dumada qaldırdığı mühüm məsələlərdən biri türk dilində təhsillə bağlı olub. 17 may 1909-cu il tarixli Duma toplantısında sərt şəkildə bildirib: “Məktəb məsələsi kökündən, yəni yerli adət və din ehtiyaclarına cavab verəcək bir şəkildə həll edilmədikcə, bizim məktəblərdə təhsil ana dil olan türk-tatar dilində verilmədikcə... bunu israrla təkrar etməkdən heç vaxt çəkinməyəcəyəm”.

Xəlil bəy məhkəmələrdə də türk dilinin işlədilməsinin vacibliyini qeyd edib.

Xasməhəmməd 1913-1917-ci illərdə Gəncə şəhər bələdiyyə rəisi işləyib, Gəncədə “Türk Ədəmi-mərkəziyyət” partiyasının yaradıcılarından biri, 1917-ci ildə keçirilmiş Qafqaz (Bakı, aprel) və Ümumrusiya (Moskva, may) müsəlmanları qurultaylarının iştirakçısı olub. Müsavat Partiyasının birinci qurultayında (Bakı, 1917, 26-31 oktyabr) Mərkəzi Komitənin üzvü seçilib. Gəncə Qəza İcraiyyə Komitəsinin sədri, Zaqafqaziya Komissarlığında Dövlət nəzarəti komissarı, Zaqafqaziya Seyminin, Azərbaycan Milli Şurasının (1918, 27 may) üzvü olub. 1918-ci ilin fevral-mart aylarında Trabzon Sülh Konfransında Zaqafqaziya nümayəndə heyətinin üzvü olub. Eləcə də 1918-ci ildə İstanbul konfransına göndərilən, Rəsulzadənin sədri olduğu Azərbaycan Cümhuriyyəti nümayəndə heyətinə daxil edilib.

X.b.Xasməhəmməd Azərbaycan Cümhuriyyətinin 1-ci Hökumət kabinəsində ədliyyə naziri, 2-ci kabinədə əvvəlcə portfelsiz nazir, sonra ədliyyə naziri, 3-cü kabinədə daxili işlər naziri, 5-ci kabinədə ədliyyə naziri vəzifələrində çalışıb. Müsavat Partiyasından Azərbaycan Məclisi-Məbusanının üzvü olub. Azərbaycan nümayəndə heyətinin tərkibində Cənubi Qafqaz respublikaları konfransında (1919, aprel-iyun) iştirak edib.

Xəlil bəy 1920-ci il aprelin 1-dən Azərbaycanın Osmanlı dövlətindəki səfiri təyin edilib.

1920-ci ildə rusların Azərbaycan Cümhuriyyətini işğalından sonra Xəlil bəy də mühacirət həyatı yaşamağa məcbur olub. Ermənilər Fətəli xan Xoylu ilə Həsən bəy Ağayevi qətlə yetirsələr də, Xəlil bəy yaralı şəkildə xilas ola bilib.

Xəlil bəy 1924-1927-ci illərdə İstanbulda Qafqaz Konfederatları Komitəsinin, 1927-1932-ci illərdə Azərbaycan Milli Mərkəzi katibliyinin, 1934-1939-cu illərdə “Qafqaz” qrupunun üzvü olub. Mühacirətdaxili qarşıdurmalar dövründə Xasməhəmməd ilə Rəsulzadənin yolları ayrılıb. Nəticədə Müsavatın 1936-cı ildəki Varşava konfransında Xəlil bəy partiyadan çıxarılıb.

1942-ci ildə Almaniyanın Xarici İşlər Nazirliyi xətti ilə Berlinə görüşə dəvət edilmiş tanınmış Qafqaz siyasi mühacirləri sırasında Xəlil bəy də olub.

Rəsulzadənin İstanbuldan Parisə Ceyhun Hacıbəyliyə göndərdiyi 1 fevral 1925-ci il tarixli məktubda da Xəlil bəyin mühacirət həyatı ilə bağlı maraqlı məlumat verilib: “Xəlil bəyə bələdiyyədə bir məmur vəzifəsi verilib. Ayda 70 lirəyə qədər bir gəliri var. Bunu Əhməd bəy (Ağaoğlu – D.Ə) düzəltmişdi. Onun heç olmasa həyat yoldaşı türkdür. Yazıları (“Yeni Kafkasya” jurnalındakı –D.Ə) onunla birlikdə bir təhər yoluna qoyur”.

Mühacirətdə Xəlil bəyə ağır itki də üz verib. Belə ki, 1931-ci ilin martında Xəlil bəyin Qalatasaray liseyinin məzunu olan 12 yaşlı oğlu Rauf bəy xəstəlikdən xilas olmayaraq vəfat edib.

Xəlil bəy 1945-ci il avqustun 11-də xərçəng xəstəliyindən İstanbulda vəfat edib, bir gün sonra dəfn edilib. Əhməd bəy Ağaoğlunun məzarının yanında dəfn edilib. Məzarın üzərində belə yazılıb: “Azerbaycan Milli Mücahidi Halil Has Mehmet Gürgören. 1870-1945”.

Ölümü ilə bağlı professor Əhməd Cəfəroğlu belə yazıb: “İsti bir bahar sabahı yatdığı Bolqar xəstəxanasında gözünü açan kimi bir-iki dostunu yanına çağırdı. Saatını bir əqrəbasına, evdəki kiçik şeyləri xanımına, yastığının altında saxladığı 5-10 qəpiyi də cənazə xərcləri üçün vəsiyyət edərək gözlərini yumdu. Budur, əlli illik Azərbaycan istiqlal mücahidinin son günü. Azərbaycan onunla necə iftixar etməsin?!”

***
Xəlil bəylə bağlı nekroloqu Türkiyənin “Tasvir” qəzetinin 12 avqust 1945-ci il tarixli sayında tapdıq. Xəbərdə Xəlil bəyin “dünən sabah” öldüyü qeyd olunub. Bu isə o deməkdir ki, Xəlil bəy 11 avqustda vəfat edib, 12 avqustda isə dəfn olunub. Həmin qəzetin 19 sentyabr tarixli nüsxəsində isə 20 sentyabrda 40 mərasiminin qeyd olunacağı bildirilib.

Qaynaq:

Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Ensiklopediyası”.Bakı, 2005, ikinci cild
Caferoğlu A. Bereketli mücahit Halil Bey Hasmehmet. “Mücahit” jurnalı, sayı 33-34, 1960.
Rəsulzadə M.Ə. Məktublar. Şəfibəyçilik. Bakı, 2017
“Bildiriş” qəzeti, 31 say,5 mart, 1931.
“Tasvir” qəzeti, 12 avqust və 19 sentyabr 1945-ci il nüsxələri


Müəllif: Dilqəm Əhməd,
Teleqraf.com

______________________________________________________________________________________________________










SON XƏBƏRLƏR
Prezidentlərin görüşündə işıq söndü
Ziya Bünyadovun oğlu vəfat etdi
Hərbi attaşelər Müdafiə Nazirliyində toplandı
Nizami Paşayev 10 ildən sonra dünya çempionu adını qazandı
Qar yağacaq, yollar buz bağlayacaq – XƏBƏRDARLIQ
Xəstənin öd kisəsindən 4 minə yaxın daş çıxarıldı - HEYRƏTAMİZ ƏMƏLİYYAT
Ərdoğan Moskvadakı Qələbə Paradına dəvət edilib
Fərid Şəfiyev Brüsseldə görüşlər keçirib
Millət vəkili Yevda Abramov vəfat etdi
Belə millət vəkillərimiz də olub!
Yerə yıxılan köməksiz yaşlı qadına lağ edib gülürdülər...
10 hakimimiz FİFA statusunu itirdi
Kağızın keçdiyi tarixi yol
Vilayət Eyvazov sosial şəbəkələrlə bağlı göstəriş verdi
Baş redaktor azadlığa buraxıldı
İmzalar içində Hadi - Elnarə AKİMOVA YAZIR
Azərbaycan yazıçısı ABŞ-ın nüfuzlu mükafatını aldı
Lavrovun səfəri və regiondakı həssas balans – TƏHLİL
Dövlət Komitəsinin sədri gənc könüllüləri təbrik edib - FOTOLAR
İlham Əliyev və birinci xanım Şamaxıda ağac əkdi
Hafiz Hacıyev: "Partiyadan 50-60 nəfərin namizədliyini verməyi düşünürük"
Stalinin ən qəddar cəlladı – 30 min adama ölüm hökmü kəsən Ulrix
Mikayıl Cabbarov erməni nazirin müavininə cavab verib
Tanınmış jurnalist yeni vəzifəyə təyin edildi
Bir gündə 650 min ağac: Şamaxıdan start verildi
İlham Əliyev və Birinci vitse-prezident Şahxəndan türbəsi ilə tanış olublar
“Fənərbağça” komandasının fanatlarından “Traxtur”a dəstək - VİDEO
Brüsseldə Azərbaycanla bağlı dəyirmi masa
Erməni polkovnikdən ŞOK AÇIQLAMA: "Müharibə başlasa, biz heç nə edə bilməyəcəyik"
"Vəzir gəldi ki, bəs, həmin yerləri ermənilər yenə alıb" - Asim Qasımov