Qarabag Media
Haqqımızda Əlaqə

İşıqlı şəxsiyyət Yusif Rüstəmov - II Yazı


Tarix:1-04-2019, 19:56 Kateqoriya:Manşet / Şəxsiyyətlər

İşıqlı şəxsiyyət Yusif Rüstəmov - II YazıYusif Rüstəmovun yaradıcılığında “Mövlana Cəılaləddin Ruminin sufilik fəlsəfəsi” adlı əsəri xüsusi yer tutur. Əsər 2006-cı ildə nəşr olunmuşdur. O, müxtəlif illərdə yazılmış məqalələrin məcmusudur.

Mövlana Cəlaləddin Rumi türk dünyasının ən tanınmış və məşhur simalarından biridir. Bu əsər də onun sufilik fəlsəfəsinin tədqiqinə həsr olunmuşdur. Yusif müəllim ömrünün müəyyən illərini buna sərf etmişdir. Yusif Rüstəmov bu münasibətlə yazır: “Elə müsəvvif—sufi mütəfəkkirlər var ki, onlardan tək birinin həyatını və dünyagörüşünü araşdırmaq alimin bütün həyatının məzmununu təşkil edə bilər. Onlardan biri, bəlkə də, ən görkəmlisi Mövlana Cəlaləddin Rumidir. Onun görüş dairəsi o qədər geniş, mürəkkəb, rəngarəng, bəzi hallarda ziddiyyətlidir ki, burada vahid sistem yaratmaq, məntiqi ardıcıllığa tam əməl etmək, mövzları bir ad altında birləşdirmək çox şətindir”.

Bu əsər türk xalqlarının fəlsəfi fikrinin tədqiqi sahəsində dərin mənalı və məzmunlu bir əsər kimi qəbul edilməlidir. Yusif müəllim Cəlaləddin Ruminin dünyagörüşünün əsas xüsusiyyətlərini təhlil etməyə səy göstərmişdir. O, hər şeydən əvvəl, Cəlaləddin Rumini dövrünün mötəbər bir şəxsiyyəti, dərin və hərtərəfli biliyə malik olan alim kimi göstərməyə çalışmış və məqsədinə nail olmuşdur.

Professor Yusif Rüstəmov Cəlaləddin Rumini, ilk növbədə, bir sufi kimi təqdim edir. O yazır: “Mövlana bütün əsərlərdə təsəvvüfün əsas prinsiplərinə sadiq qalır, dünyanın faniliyini Quran və hədislərə əsaslanaraq sübut edir, ilahi eşqi tərifləyir, “ənəlhəq” ideyasını əsaslandırır. Onun yaradıcılığının ana xətti vəhdət fikridir. Kainatın ən kiçik zərrəciyi də tamdan ayrılanda hicran odunda yanır, fəryad edir. Bütün bunlar ən yüksək poetik səviyyədə, böyük ilhamla təsvir edilir. Mütəfəkkir-şair bir sıra bədii metodlardan istifadə edir”.

Burada Cəlaləddin Rumiyə qədər olan sufiliyin mahiyyəti işıqlandırılsa da, əsas məqsəd təsəvvüfün həqiqi mahiyyətini açmaqdan ibarətdir. Yusif müəllim bu barədə yazır: “Təsəvvüf (sufizm) islam zəminində meydana gələn mistik, dini-fəlsəfi dünyagörüşdür. Onun təmsilçiləri hesab edirdilər ki, şəxsi ruhi-psixoloji təcrübə vasitəsilə insanın allah ilə bilavasitə mənəvi ünsiyyəti, heç olmasa, kənardan seyr etməsi, sonra qovuşması mümkündür.Bu ünsiyyət ürəyində dərin ilahi məhəbbət olan insanın ehtirası, vəcdi (ekstaz) və mənəvi işıqlanma vasitəsilə yaranır.

Orta əsrlərdə belə cərəyanlar nadir hadisə deyildi. Mistika bəşəriyyət rərəfindən yaradılan bütün böyük dini sistemlərdə (buddizmdə, hinduizmdə, iudaizmdə, xristianlıqda) az yer tutur. Lakin təsəvvüf onların hamısından özəllikləri ilə fərqlənir”.

Yusif Rüstəmov kitabda türk sufilərinin və təriqətlərinin təhlilinə geniş yer ayırmışdır. Habelə, Anadoluda yayılan sufiliyin və onun bəzi özəlliklərinin, yəsəviliyin və ələviliyin, nəqşbəndliyin izah olunması, onların müsəlman Şərqinin sosial-siyasi həyatındakı rolu ətraflı şəkildə izah edilir.
Əsərin mərkəzi xəttini Cəlaləddin Ruminin həyat və yaradıcılığı, onun sufiliklə bağlı fikirlərinin təhlili təşkil edir. Müəllif xüsusən Cəlaləddin Ruminin “Divani-kəbir”, “Fihi ma fih”, “ Məcalisi-Səba”, “Məktubat” kimi əsərlərinin də qısa təhlilini verir, onun “Məsnəvi”sinin məzmununu oxucunun diqqətinə çatdırır. Habelə, Yunis Emrənin də sufiliklə bağlı fikirlərini təhlil edir, mövləvilik təriqəti haqqında da qısa məlumat verir.

“Allah, İslam, İnsan” – kitabın üçüncü fəslinin adıdır. Burada müəllif Cəlaləddin Ruminin təsəvvüf fəlsəfəsinin təhlili üzərində dayanır. Başlanğıcda oxuyuruq: “ İslamın əsas prinsipi “ Allahdan başqa heç bir tanrı yoxdur” fikrini qeydsiz-şərtsiz qəbul edən sufilər və Mövlana təsdiq edirlər ki, yeganə varlıq Allahdır, ondan başqa dünyada nə varsa, fanidir, keçicidir, varlıq deyil, dünyada ancaq Yaradan və yaranmışlar mövcuddur. Bütün canlı və cansız varlıqların arasında olan qarşılıqlı asılılıq Allahın işidir “.

Mövlanaya görə, Allah dünyanı öz mənfəəti üçün deyil, insanlar üçün yaratmışdır. Kainatda nə varsa, hamısı Allahdandır, onun təzahürləridir. Varlıq təkdir, vahiddır, təzahürləri isə çoxdur. Maddi təzahürlər surətdir, görünəndir, ruh isə gizlidir, görünməzdir. Nəticə: kainatda Allahdan başqa yaradan yoxdur.

Yusif müəllim, demək olar ki, Cəlaləddin Ruminin sufilik haqqında yazdıqlarının hamısını araşdırmış, təhlil etmiş və öz münasibətini də bildirməkdən çəkinməmişdir. Kitabın ikinci fəslində Mövlananın həyatı, əsərləri, həmfikirləri və davamçıları haqqında danışır. Professor göstərir ki, insan problemi Cəlaləddin Ruminin fikir dünyasının mərkəzində dayanır. İnsan həyatının məqsədi onu həmişə düşündürmüşdür.

3-cü fəsildə Allah, peyğəmbər, Quran, Allahın birliyi, Kainatın vəhdəti (vəhdəti-vücud) və ənəlhəq fəlsəfəsi açıqlanır.
4-cü fəsildə varlıq və yoxluq, maddi və mənəvi dünya, axirət, həyat, ölüm və fanilik haqqında Cəlaləddin Ruminin fikirləri işıqlandırılır.
5-ci dəsildə sufi məhəbbətinin mənası, hicran və vüsal, qorxu və ümid,
6-cı fəsildə bədən və ruh, 7-ci fəsildə elm və dünyanın öyrənilməsi, ağıl, fəlsəfə, məntiq, dil, söz, hissi və təsəvvüfi idrak; 8-ci fəsildə nəfs və həsəd, səbr, tövbə, şükr və əxlaq; 9-cu fəsildə curət və məna anlayışları, ilahi nur, atəş və zülmət; 10-cu fəsildə zahidlər, ariflər, alimlər, möminlər, şeyxlər, dərvişlər, səma, rəqs və musiqi; 11-ci fəsildə məkan və zaman, canlı və cansız, səbəb və nəticə, ziddiyyətlər və əksliklər barəsində Cəlaləddin Ruminin dedikləri nəzərə çatdırılır.

Bütün bu deyilənlər haqqında Yusif müəllimin verdiyi şərhləri oxuduqca, onun bu sahədəki bilik və bacarığına, fəlsəfi ümumiləşdirmələr etmək qabiliyyətinə, məntiqinə, dilinin aydın və səlisliyinə, sadəliyinə, axıcılığına, həm də sufilərin işlətdikləri terminlərin aydın tərcüməsinə və şərhinə görə ona qibtə etməmək mümkün deyil.

Ümumiyyətlə, bu əsər sufizmi və onun təlimlərini öyrənmək, sosial-siyasi fikrimizi zənginləşdirməklə yanaşı, türk dünyasının görkəmli mütəfəkkirlərindən biri olan Cəlaləddin Rumini dünya xalqlarının nəzərində ən uca zirvələrə qaldıran bir qiymətli vəsaitdir.

Yusif Rüstəmovun həcmcə ən böyük kitabı “Fəlsəfənin əsasları”dır. Kitab 2004-cü ildə nəşr edilmişdir. 1-ci bölmə 22 paraqrafdan, 2-ci bölmə 16 hissə və 105 paraqrafdan, 3-cü bölmə 3 hissə və 32 paraqrafdan, 4-cü bölmə 27 pöaraqrafdan, 5-ci bölmə 9 başlıq və 19 paraqrafdan ibarətdir.
1-ci bölmə “Fəlsəfə və onun bilik sistemində yeri” adlanır. Burada “ Fəlsəfə nədir?” sualına müəllif aydınlıq gətirir və izah edir ki, bu sözü elmə Pifaqor gətirmişdir. Bəzilərinin fikrincə, bu sözün müəllifi Heraklitdir. Bu sözü elmdə saxlayıb əbədiləşdirən isə yunan filosofu Platon olmuşdur.
Professor fəlsəfə və onun mahiyyəti haqqında onlarla filosofun fikirlərini verir və nəhayət, “ fəlsəfə, ümumiyyətlə, dünya haqqında, varlıq və təfəkkürün ümumi prinsipləri haqqında elmdir, başqa sözlə, fəlsəfə insanın dünyanı və bu dünyada özünüdərketmə vasitəsidir” qənaətinə gəlir. Fəlsəfə haqqında Sokratin da tərifini qeyd edir: “Fəlsəfə--rəhbər prinsipi ağıl olan və məqsədi özünütənqid yolu ilə başa düşmək olan fəaliyyətdir.” Müəllifin fikrincə, fəlsəfənin mövcudluğu və inkişafı bir çox siyasi , ideoloji və milli amillərdən asılıdır. Bu amillər fəlsəfənin şüurda necə əks olunmasının real mənzərəsini yaradır”

Yusif müəllim qeyd edir ki, hər bir müstəqil mütəfəkkir özünün fəlsəfi sistemini yaradır. O, fəlsəfi biliklərin təbiətindən danışarkən göstərir ki, fəlsəfənin 3 əsas mövzusu var: dünya, insan və dünyaya münasibət. Bu əsas mövzulara uyğun olaraq, fəlsəfənin 3 əsas aspekti mövcuddur: 1).varlıq (metafizika), 2).fəlsəfi baxımdan insan və 3).idrak. Beləliklə, əsas fəlsəfi fənlər bunlardır: metafizika(ontologiya), aksiologiya (dəyər haqqında təlim) və qnoseologiya (idrak haqqında təlim). Bundan başqa təbiətin fəlsəfəsini (natur fəlsəfə), cəmiyyətin fəlsəfəsini(sosial fəlsəfə), elmin fəlsəfəsini, texnikanın, dinin, hüququn, mədəniyyətin və sairənin fəlsəfəsini də fərqləndirirlər.

Fəlsəfə xüsusi elmləri əvəz etmir, o, fiziki aləm və yaxud cəmiyyətin sosial həyatı haqqında yeni nəzəriyyələr yaratmır, elmin yeni məlumatları əsasında idraki əhəmiyyəti olan nəticələr çıxarır, onlara istinad edir, konkretləşdirir, zənginləşdirir, ümumi nəzəriyyəni və idrakın məntiqini inkişaf etdirir.

Fəlsəfə bütün bilik sahələri ilə əlaqədə olur, hər bir elmdə tətbiq edilə biləcək ümumi prinsiplər hazırlayır. Deməli, fəlsəfə və xüsusi elmlər dünyanın dərk edilməsi prosesində bir-birinə qarşılıqlı təsir göstərir və faydalanırlar. Fəlsəfə bəşəriyyətin topladığı bütün bilik sisteminə əsaslanır və xüsusi elmlərlə sıx əlaqədə olsa da, onları əvəz etmir.

1-ci bölmədə fəlsəfi dünyagörüşü, əsas fəlsəfi anlayışlar, məkan və zaman, xüsusi və ümumi, bütöv və hissə, mahiyyət və təzahür, məzmun və forma, səbəb və nəticə, determinizm, zərurət və təsadüf, imkan və gerçəklik, keyfiyyət, xassə, kəmiyyət, ölçü, əkslik, ziddiyyət, vəhdət, mübarizə, eynilik, fərq, harmoniya və inkar anlayışları haqqında məlumat verilir.

2-ci bölmə “Fəlsəfə tarixi”(qısa icmal) adlanır. Bu bölmə 94 paraqrafdan ibarətdir. Bura qədim Hindistanda fəlsəfi fikirdən danışarkən, bir çox təlimlər: upanişad, çaynizm, karma, axımsa, lokayata, hinduizm, vayşeşika və sair təlimlər ətraflı izah olunur, bu təlimlərin mahiyyəti açıqlanır. Sonra Yaponiyada, Misirdə, Çində, Mesopotamiyada, qədim Azərbaycanda, İranda olan fəlsəfi fikirlər barədə danışılır, Zərdüştilik təliminin yaranması və mahiyyəti izah olunur.

Müstəqil Ağayev
AMEA Fəlsəfə İnstitutu, Azərbaycan
fəlsəfə tarixi şöbəsinin aparıcı elmi işçisi,
fəlsəfə üzrə fəlsəfə doktoru,
Qabaqcıl Maarif Xadimi

____________________________________________________________________________________________________










SON XƏBƏRLƏR
25 il öncə Lələtəpədə şəhid olan döyüşçülərin xatirəsi anıldı - FOTOLAR
Saakaşvili sabah Kiyevə qayıdır
Ermənilərin talan etdiyi Kəlbəcər – Ürək dağlayan ən son görüntülər – VİDEO
Fransanın Nant şəhərində Azərbaycan məktəbi açıldı
Gülnar Səmanın kitabının təqdimatı keçiriləcək
İncitdiyiniz insanların sayı-hesabı yoxdur
Jurnalistin vətəni
Jurnalistlərimiz Dağlıq Qarabağa niyə GETMƏLİDİR?
İlbər Ortaylı: “Sultan Səlimlə Şah İsmayıl kimi dava edəsi deyilik”
Mayın 29-da Putin və Paşinyan arasında görüş keçiriləcək
Ərdoğandan çağırış: "Seçki mübahisələrini geridə qoyaq"
"Azərbaycan(!) qızının gecə klubunda nə iti azıb ki?.." - Fikir savaşı
Azərbaycan və İranın birgə istehsalı olan avtobuslar satışa hazırlanır
Xəzərdə 6 milyard dollarlıq yeni layihəyə start verildi
Koçaryan Avropa liderlərini köməyinə çağırdı
Əhaliyə hava xəbərdarlığı
Azərbaycan dilinin 113 minlik yeni orfoqrafiya lüğəti hazırlanıb
"Qaz və işığa qoyulan limitin ləğvi məqsədəuyğun deyil" – Deputat
Azərbaycanda zorakılığa məruz qalan uşaqlarla bağlı qaynar xətt yaradılır
Pensiya və əmək haqları yenidən qaldırılacaq – Prezident bəyan etdi
Aqil ABBAS: TELEKANALLARI TELEKANALİZASİYAYA ÇEVİRMƏYİN
"Paşinyan Dağlıq Qarabağda rəngli inqilab etmək istəyir" - NƏZAKƏT MƏMMƏDOVA
Şərif Ağayar: "Laçın indi mənə çatmadığım, çata bilmədiyim bütün arzuların ümumiləşmiş obrazı kimi görünür" - MÜSAHİBƏ
İslam dininə üçlü yanaşma: Mühafizəkarlıq, Dünyəvilik, Millilik - (III yazı)
Prezident və birinci xanım Neftçilər parkının açılışında
Güclü külək və leysan yağışları Gürcüstanda ciddi fəsadlar törətdi
Müasir Azərbaycan Folklorşünaslıqda yeni nəzəri-metodoloji yanaşma təcrübəsi
Bakının şərtinə əməl olunmadıqca, eskalasiya təhlükəsi davam edəcək
"Türk axını"nın Serbiya ərazisində tikintisinə start verildi
Qətlə yetirilən nazir, azad edilən qatil