Qarabag Media
Haqqımızda Əlaqə

Türkün ari-slavyan sivilizasiyası qarşısındakı rolu


Tarix:30-01-2019, 13:33 Kateqoriya:Manşet / Araşdırma

Türkün ari-slavyan sivilizasiyası qarşısındakı rolu

Bu günün maraq doğuran və diskussiyalara səbəb olan mövzularından biri də dövlətçilik ənənələri minilliklərlə ölçülən İran idarəçiliyinin başına orta əsrlərdə türklərin necə gəlib çıxmasıdır. Necə oldu ki, qızılbaş türklər İranda hakimliyyətə yiyələndilər? Bizə elə gəlir ki, həmin məsələ Rusiyada həmin vaxtlarda artıq oturuşan, söz sahibi olan, avtoritet qazanan tatar hakimliyinin təsiri olmadan ötüşə bilməzdi. Məhz türklərin (tatarların) Rusiya kimi strateji əhəmiyyətə malik ölkədə hakim olmaları onların İrandakı taleyində də öz sözünü dedi; enerjili və çalışqan türk soyları İran dövlətinin siyasi kursunu aparmağa irəli çəkildilər. Və zaman göstərdi ki, onlar bu missiyanı şərəf və zəfərlə yerinə yetirdilər.

Rusiya və İran dövlətçiliyinin çətin dönəmlərində türklərin qoruyucu sipər rolunu oynamaları şəksizdir. İtaətkar və çoxsaylı türk soylarının əzmi, çalışqanlığı və energetikası həmin dövlətləri tarixin çətin burulğanlarından çıxardı, ayaqda saxladı. Roma imperiyası, Suriya səltənəti, Hind padşahlığı kimi Yer üzündən silinərək getmələrinin, tarixin arxivində yer almalarının qarşısını aldı. Türklərin ari-slavyan sivilizasiyası qarşısındakı xidmətləri danılmazdılar. Türklər ai-slavyan sivilizasiyasını məhv olmaqdan qorudular (və sonradan onun çiçəklənməsindən yaxşıca bəhrələndilər). Rusiyada kazakların oynadığı rolu İranda türklər yerinə yetirdi; canları və qanları hesabına imperiyanın sərhədlərini qorudular, nəticədə öz sədaqət və xidmətləri müqabilində dövrün meyarlarına görə müqəddəs sayılan şahsevən titulu aldılar və imperiyanın bərabərhüquqlu vətəndaşlarına çevrildilər.

Səfəvi və Tatarıstan əlaqələrinə tarixdə çox az diqqət yetirilib. Həmin epoxada həm şimalda, həm də cənubda türklərin əlində faktiki olaraq iki dövlət formalaşmışdı: biri Rusiyadakı Qızıl Orda, digəri İrandakı Qızılbaş. Hər iki dövlətin adında eyni “Qızıl” sözünün olması da maraqlı təəssürat yaradır. Bu elə eyni coğrafiyanı əhatə edən eyni subkultural ari-slavyan imperiyası demək idi. Sadəcə hərəkətverici qüvvə türklər idi. Bundan başqa, İranda Qızılbaş dövləti formalaşdığı ərəfədə Orta Asiyada faktikli olaraq Türkmənbaş dövləti də fəaliyyət göstərirdi. Diqqət edirsinizsə, yenə də hər iki dövlətin adında eynilik- “Baş” komponenti nəzərə çarpır. Beləliklə, biz eyni Avrasiya kompetensiyasına gəlib çıxırıq. Avrasiya qitəsini əhatə edən ari-slavyan dövlətçiyinin tarixən vuran əli, qoruyucu talismanı, işlək rezervi məhz türklər olmuşdur. İlk əvvəl Orta Asiya çöllərində komplektləşən türklər qədim ari-slayan imperiyasının hərbi bazasına çevrildilər. Onların Monqolustan çöllərindən Orta Asiya ərazisinə köçürülməsinin də konspiroloji səbəbləri vardır ki, geniş tədqiqatın mövzusudur. Qeyd etmək yerinə düşərdi ki, türklərin şərqə köçü məhz əslən slavyan soylu Bordjiqin tayfasından olan Çingizxanın (DNK araşdırmaları onun monqol yox, rus olduğunu üzə çıxarmışdır; mənbələrdə göstərilir ki, Çingizxanın ilk dəfə qarayanız nəvəsi dünyaya gələrkən o həddən artıq təəccüblənmiş, mat qalmışdır), eləcə də digər Avrasiya imperatoru Teymurləngin vaxtına təsadüf edir. Teymurləngin qəbrinin araşdırılması, sümüklərinin analizi göstərdi ki, o da türk yox, slavyanlara aid anrtopoliji quruşuluşa malik olmuşdur. Qədim kahinlərin türkləri ari-slavyan imperiyası hüdudlarına köçürməsinin indiki merkalara sığmayan izahı vardır. Məqsəd gələcəkdə görünən təhlükələrdən özünü sığortalamaq, müqəddəs imperiyaya etibarlı sipər çəkmək idi.

Türklər regiona gəldikdən sonra təşkilatlanmışlar, islamı qəbul etdikdən sonra isə böyük dövlətlər qurmuşlar. Lakin türk liderləri türk dilini yox, məhz fars dilini seçərək dövlət dili kimi istifadə etmişlər. Görünür, qədim türk elitası məsələlərə indikindən daha ayıq gözlə baxırdı. Türk dünyası uludur, amma mədəniyyət və proqress dili pers dilidir. Türk dövlətlərində əsrlər boyu saray və ordu dili türk dili olmuş, amma rəsmi dil kimi fars dili qəbul edilmişdir. Türk sultanları fars mədəniyyəti ilə maraqlanmış, arilərlə qaynayıb qarışmış, farsca şeir yazmışlar (Məlikşah, Sultan Səncər və b.). Fars mədəniyyəti türk qüvvəti ilə sintezdə xarüqələr yaratmışdır. Qəznəvilər 963-1183-cü illərdə böyük dövlət qurub, islamın Əfqanıstan və Hindistanda yayılmasında böyük səylər göstərmişlər. Bu sülalənin təsisçisi Alp Tekin, daha doğrusu onun damadı (kürəkəni) Səbuq Tekindir. Səbuq Tekin və ya Sübuk Tegin (yəni ordu zabiti) qarluq türklərindən olub İssık-kul tərəflərdə yaşayan Cuk adında İbir Bahadurun oğludur. 12 yaşında ikən qonşuları olan Toxsi türklərinin basqınına məruz qalıb, onlara əsir olmuş və dörd il əsarətdə qalandan sonra Saman oğullarına satılmışdır. Burada müsəlman olub orduya getmiş və samanilər ordusunda böyük rütbəyə çatmışdır. Alp Tekindən sonra Səbuq Tekin Qəznəni almış və Qəznəvi sülaləsini qurmuşdur. Onun oğlu Sultan Mahmud bütün Əfqanıstan, Xorasan, İraq və Hindistanı tutaraq böyük bir dövlət qurmuş və bir mücahid kimi Hindistana islamı yaymaqda səylər göstərmişdir. Həmin Sultan Mahmud ömrü boyu fars alim və şairlərinin himayəsi ilə məşğul olmuşdur. Onun iqamətgahı farsca yazan şairlərin mərkəzi olmuş, dörd yüzdən artıq şairin yaşayışını təmin etmiş, İranın və Türküstanın kənd və şəhərlərinə dari farscasını yaymaq üçün minlərcə müəllim göndərmişdir. O, fars dilinə üstünlük verib, fars dilini ərəb və türk dili yerinə rəsmi divan dili seçmiş, bu dilin şah əsəri, ana kitabı olan “Şahnamə”nin yazılmasını Firdovsidən xahiş etmiş və maliyyələşdirmişdir. Ari ellərinin indilərdə qürur duyduğu “Şahnamə” tarixi kitabı məhz türk sultanının sayəsində ərsəyə gəlmişdir.

Tarix boyu türklər ari və slavyan ordularının onurğa sütununu təşkil etmişlər. Ari-slavyan imperiyalarının bərqərar olduğu regionlarda türklər balans yaratmış, əmin-amanlığa qorunması, iud təcavüzlərinin qarşısının alınması üçün önəmli rol oynamışlar. Qaraqoyunlu, Ağqoyunlu və Səfəvi kimi İran milliliyini özündə ehtiva edən, iranlılığı qoruyan dövlətlərin yaranmasında və siyasi inkişafında oğuz mənşəli azər¬i-türk tayfaları aparıcı rol oynamışlar. İslam dövründə min ilə yaxın türklər İranda hökumət etmişlər, bu müddətdə İranın sərhədlərini qorumaq üçün qonşu olan türklərlə də savaşıb, canlarını qurban vermişlər. İmperiyanın çətin günlərində, ölkə başlı-başına qalanda türklər qеyb аlәmindәn gәlәcәk хilаskаrın intizаrındа gözləmiş, bеlә bir хilаskаr bаş qаldıranda isə аzаdlıq bаyrаğını ucаldaraq onun kölgəsində yer almış, imamın haqq mübarizəsi yolunda canlarını fəda etmişlər. Türklər imperiyanın vuran qolu olmuşlar. Bunları danmaq olmaz. Şahlar əyalətlərdəki vəziyyəti sabitləşdirmək üçün həmişə türk tayfalarına sığınmışlar. Şahsevən titulunu onlar canları-qanları hesabına almışlar. İran qərinələr boyu məhz türklərin sayəsində ayaqda qalmışdır. İran torpaqlarına yürüşə çıxan sərkərdələr hər dəfə qabaqda ələm götürüb silahlanmış şiə türklərin onları qarşılamağa gəldiyini eşitcək qayıdış təbilini çalmışlar. Osmanlı orduları həmişə qarşılarında kəfən geyinib durmuş türk qoşunlarını görüb İran ilə sülh danışıqlarına razılıq vermişlər. Herаtı puştunlardan, Mәşhәdi ərəblərdən bu şəhərlərə nəzarət edən türk qızılbaş qarnozonları qorumuşdur vә şаhlar mәhz оnlаrın kömәyi ilә bеlә bir yüksәk mәqаmа nаil оlа bilmişdir. Bu bir faktdır ki, şiələrin müqəddəs yeri olan Məşhədi türklərin köməyi olmadan müdafiə etmək mümkin olmayacaqdı. Dəfələrlə şiələrin müqəddəs məkanlarına yürüşə çıxan saysız-hesabsız özbək, puştun və osmanlı ordularının qarşısını türk fədailəri almışlar. Düşmənin atlarının cilovunu məhz türkmənin cod əli döndərmişdir.

Tarix boyu Qərbdən osmanlılar, şərqdən özbəklər, o cümlədən müxtəlif istiqamətlərlərdən kürdlər dəfələrlə hücum edərək İranın şəhərlərini, bərəkətli və strateji məntəqlərini almışlar, İran şahları məhz türk tayfalarından təşkil olunmuş orduların köməyi ilə həmin əraziləri geri qaytarmışlar. Elə vaxt olmuşdur ki, osmanlıların, özbəklərin və kürdlərin tutduqları ərazilər onilliklər boyu işğal altında qalmışdır, məhz türk tayfaları hücum edib həmin əraziləri alaraq İran şahlığına qatmışlar. Elə dövrlər olmuşdur ki, mәrkәzi dövlәt öz әrаzisinin böyük bir hissәsindәn әl çәkmәk mәcburiyyәtindә qаlmışdır. İran elə bir mövqedədir ki, xаrici qüvvәlәrin hücum еtmә еhtimаlı həmişə vardır. İrana хаricdәn tәzyiq göstәrildikdә itaətkarlığa meylli türk tаyfа vә dәstәlәri hesabına ölkədə sıх birlik vә hәmrәylik mеydаnа gәlmiş, nəticədə böyük bir оrdu ərsəyə gələrək хаrici tәcаvüzkаrın üzərinə göndərilmiş və təhlükənin qarşısı alınmışdır. İranı ayaqda qalması, öz aliliyini saxlaması məhz gəlmə türklərin hesabına olmuşdur. Türklər bu regiona gəldikdən sonra strateji məqsəd güdən heç bir müharibə və heç bir yürüş türklərin iştirakı olmadan aparılmamışdır. Sərkərdələr başqa ölkələrə yürüşə çıxarkan türkmənlərin onlara qoşulması ilə qoşun birə on artmışdır. Səfəvilər dövründə şəhərin pers soylu zadəganları şahları soyuq qarşılasalar da, qаrа cаmааt böyük hәvәslә qоşunun qаrşısınа çıхıb şаhа vә оnun оrdusunа şüаrlаr vеrirdilәr. Hökmdarlar türklərin hərbi dəstəyi olmadan Аli divаnа nәzаrәti tam həyata keçirə bilmirdilər. Professor Tufan Gündüzün yazdığı kimi: “Qızılbaşlar öz başlarını Şahın yolunda tərəddüd etmədən verəcək qədər Şahlarını sevirdilər”.

Yorulmaz türk əsgərləri himmət kəməri bağlayıb səfərə yollanırdılar, qəzavü-qədərdən qorxmadan, mətinliklə döyüşüb İranın irsi mülklərini geri almayınca yurdlarına qayıtmırdılar. Hətta şaha qarşı çıxmağa cəsarət etmiş türk tayfalarına belə qırıb çatırdılar. Onlar vüqarla bildirirdilər ki, bizim padşahımız artıq irsi səltənət və şahlıq taxtındadır və bizə yadelli padşah lazım deyildir. Azərbaycan və İran türkləri Osmanlı ilə döyüşə gedərkən deyirdilər, Allahın köməyi, Həzrəti Məhəmmədin müqəddəs ruhu və günahsız imamların yardımı ilə bütün öldürülən şiələrin intiqamını alacağıq, bu qərarımızdan bizi heç bir şey döndərə və mane ola bilməz. İran şahlığının müsəlləh əsgərləri sayılan türklər müharibələr zamanı Həsən bəy Rumlunun dediyi kimi, cübbəsiz, kəfən geyinərək döyüşə girirdilər; geri çəkilməmək və əsgərlərin fərariliyinin qarşısını almaq üçün göstəriş verirdilər ki, bütün dəvələri toplayıb zəncirlə bir-birinə bağlasınlar və qoşunun arxasında saxlasınlar- məqsəd o idi ki, hər kim vahiməyə düşüb geriyə tərəf qaçsa, yolu bağlansın. Bu fədakarlıqları görməməzliyə vurmaq olmaz. Türk boylarından olan sərkərdələr adətən qoşunun qabağında döyüşə girir, adi bir əsgər kimi öndə vuruşurdular. Din yolunda, şahlıq yolunda gözlərini qırpmadan canlarını fəda edirdilər. İran şahları türk kontingentinin hesabına rəşadətlər göstərib xalq tərəfindən sevilən və mədh olunan milli qəhrəmana çevrilmişlər. Osmanlıların və özbəklərin tutduqları, on illərlə işğal altında saxladıqları torpaqları İran şahları məhz türk tayfalarının köməyi ilə azad etmişlər. Göstərdikləri xidmətlərin, dövlətçiliyə verdikləri töhfələrin müqabilində İran şahları da türklərlə mehriban davranmışlar. İran türklərinə əbəs yerə şahsevən titulu verilməmişdi. Şüarları zəfər olan türksoylu əsgərlər daim düşmənlərin şərinin dəf olunması üçün padşahın əmrində müntəzir dayanmışlar. Şahı görən kimi “Pirim, mürşidim, sadağa olduğum!” deyib diz çökən türklər onun təpərini və dəyanətini artırır, gördüyü işlərin haqq olduğuna inam yaradırdılar.

İrаnın nüfuzlu siyasətçiləri və görkәmli аlimlәri də türklər haqqında yüksək fikirdə olmuşlar. Türklər ən sakit, asan idarə olunan xalqlardan biri sayılır. İranda kimin hakimiyyətə gəlməsindən asılı olmayaraq, türkmәnlәr həmişə оnа sаdiq оlduqlаrını bildirmiş və yürüşlərə can-başla qatılaraq qoşunun əsas hissəsini təşkil etmişlər. Dövlətdə hәrci-mәrclik yarandıqda və iqtisadi durum çətinləşdikdə kürd tayfaları fürsəti fövtə verməyərək talançılıq və təxribatla məşğul olmuşlarsa, türk tayfaları əksinə, idarə işlərinə heç bir maneəçilik törətməyərək, sakitcə oturub “qеyb аlәmindәn gәlәcәk хilаskаrın intizаrını gözləmişlər”. Hər yeni şah taxta çıxanda türklər ölkənin hər yerindən hökmdar üçün qurulmuş alaçığa axışıb, öz sədaqətlərini bildirmək üçün “kandarından öpmək şərəfinə nail olurdular”. And içirdilər ki, İran dudmanının irsi mülkü torpaqlarını taqətimiz olduqca qoruyacaq, ondan əl çəkməyəcəyik. Onlar sədaqətlə şiəlik bayrağı altında cəmlənərək, deyirdilər hətta canımızı da vəlinemətin və mürşidi-kamilin yolunda qurban verəcəyik. Bu tarixi həqiqətləri danmaq olmaz. İmperiyanın ən təhlükəli və problemli vilayətlərini Türkman, Rumlu, Ustaclı, Zülqədər kimi qızılbaş-türk tayfa əsilzadələri idarə edirdilər. Ölkədə siyasi vəziyyət gərginləşdikdə İran şahı məsləhət üçün əyalətlərdəki yaşlı türk əyanlarını saraya yığırdı. Xаricdәn tәzyiq göstәrildikdə həmişə türklərin hesabına yaradılan böyük оrdu hesabına хаrici tәcаvüzkаrın qаrşısı аlınırdı. İmperiyanın ucqarları dəfələrlə əldən-ələ keçmiş, məhz müzəffər türk ordularının köməyi nəticəsində ərazi bütövlüyü yenidən bərpa edilmişdir. Müxtəlif vaxtlarda İranın paytaxtı olmuş İsfahan, Qəzvin, Təbriz şəhərlərinin, o cümlədən Qəndəhar, Yəzd, Kirman, Herat, Astara kimi strateji məntəqələrin qorunması üçün yüz minlərlə azərbaycanlı türk canından keçmiş, düşmənlərə qarşı müqəddəs mücadilədə şəhid düşmüşdür. Astara torpağının hər qarışı türk cəsədi ilə doludur. Talış torpağı İran türklərinin qanı ilə suvarılmışdır. Hansı qalaya hücum gözlənilirdisə, türklərdən ibarət qızılbaş dəstəsini göndərib orda otuzdururdular, çünki bilirdilər ki, onlar son damla qanlarına kimi vuruşacaq, amma qaçmayacaqlar. Bəzən gücdən düşmüş qalanın hakimi sülh şərtlərini qəbul edib təslim olmaq istəsə də, İran türkləri razılaşmır, tüfənglərini sonadək hazır vəziyyətdə tutub axırıncı nəfəsədək vuruşurdular. Deyirdilər ki, padşahın əmri gəlmədən onun evi olan qalanı qoyub getməyə ixtiyarımız yoxdur! Hətta İran şahı hansısa qalanın müdafiəsinə lüzum görməyib onları geri çağıranda, deyirdilər din və dövlət yolunda şəhadət şərbəti içəcəyik və cahanda yaxşı ad qoyub gedəcəyik. Məhz belə fədailiyə görə yadellilər İran torpağına girməkdən çəkinirdilər, gələndə də qorxu və ehtiyat içində olurdular. Bunlar hamısı tarixə qızıl hərflərlə yazılıb və silib atmaq qeyri-mümkündür. 1589-cu ildə özbəklər ərəb-semit (əslində yəhudi) Mir Qulbabın rəhbərliyi altında Xorasanda sünni dövləti yaratmaq məqsədilə hücuma keçdilər. Onlar öncə Nişapuru mühasirəyə aldılar. Lakin mühasirə altında olan Nişapur hakimi Mahmud xan Sufi oğlu onlara peşkəş yollayıb bildirdi ki, Nişapur müqəddəs Məşhədin tabeliyindədir, siz əgər müqəddəs yeri hərb yolu ilə tuta bilsəniz, biz bu vilayəti müharibəsiz sizə verərik. Özbəklər sufi hakimindən bu xəbəri eşitcək Nişapurun mühasirəsindən əl çəkib Məşhədə hərəkət etdilər. 1589-cu il aprelin 18-də Məşhədi mühasirəyə alan özbəklərə Ümmət xan Ustaclının türklərdən ibarət qoşunu cəsarətlə müqavimət göstərdi. Mühasirədə qalan Ümmət xan Ustaclı yaranmış vəziyyətlə bağlı I Şah Abbasa məlumat verdi. Lakin İran şahına soyuq dəydiyi üçün Reydə qalıb müalicəsinin qayğısına qaldı. Ümmət xan Ustaclının türklərdən ibarət qarnizonu düz beş ay ac-susuz düşmənə müqavimət göstərib şəhərə buraxmadı. 1589-cu il sentyabrın 30-da ərzağın çatışmaması, köməyin gəlməməsindən ümidsiz qalan şəhər camaatı qapıları açıb özbəkləri şəhərə buraxdı. Özbəklər şəhər qalasındakı türkləri qılıncdan keçirdilər. Ümmət xan və yaxın ətrafı müqəddəs İmam Rza türbəsinə sığındı. Lakin seyid Mir Qulbabın dəstəsi onları türbədən bayıra çıxararaq qılıncdan keçirdi. Mənbələr 2-3 min nəfər türkün şəhid düşdüyünü qeyd edir. Özbək əsgərləri hətta uşaqları öldürməkdən belə çəkinmədilər. Məşhəd qarət olundu. Özbəklər qızılbaşların əsir aldıqları arvad-uşaqlarını Mavərənnəhrə apardılar. Bu həqiqətləri danmağı Allah götürməz. Heratın özbəklərdən müdafiəsi zamanı 6 min Səfəvi türkü “Ya Hüseyn!” nidaları altında şəhid oldu, bir nəfər də qaçmadı, canlarını sevə-sevə fəda etdilər. Onlar gecə-gündüz ac-susuz imamlarımızın qəbri üstündə keşik çəkmişlər, türbələrimizi dağılmağa qoymamışlar. Tarixi araşdırmalar göstərir ki, saysız-hesabsız türk fədailərinin köməyi olmasaydı, Məşhədi müdafiə edib əldə saxlamaq mümkin olmazdı. Məşhəd, Kərbəla kimi müqəddəs yerlərimiz dəfələrlə itirilmək təhlükəsi ilə üz-üzə qalmışdır. Minlərlə qaramanlı, toxmaqlı, ustaclı, zülqədərli yayın ölümcüm istisində Əfqanıstan sərhədində oturub ölkəni özbək və puştun hücumlarından qoruyurdular. Mövsümün namünasib olması, ərzağın qıt olması onları düşündürmürdi, “Ya Əli!” deyib İran şahının əmrində müntəzir dayanmışdılar. Ləşkərin azlığı-çoxluğu onları maraqlandırmadı, Allahı ürəklərində tutub cəngə atılırdılar. Bəzən 10-15 min nəfərlik türkmən qoşunu yüz minlik düşmən qoşununun qarşısına çıxırdı. Qazi Əhmədin dediyi kimi, “bir qızılbaş on nəfər rumluya qarşı dururdu”. Qızılbaş ordusunun əsas hissəsini türkmanların təşkil etməsini Osmanlı dövlətinin baş dəftərdarı Piri Mehmed Çə¬ləbi də qeyd edir. Qeyri-bərabər keçən Çaldıran döyüşündə Səfəvi ordusunun 30 min əsgərindən 28 mini şəhid oldu, amma 1 nəfər də olsun əsir düşmədi. Əks tərəf isə 200 minlik ordusundan 41 min nəfərini itirdi, 2 min nəfər əsir verdi. Budur türkün ucalığı! Məhz buna görə Təbrizi tutan Sultan Səlim orada bir neçə gün qaldıqdan sonra qızılbaşların qorxusundan qaçmağa üz tutdu.
Osmanlı ordusunun kürdlərdən təşkil olunduğunu çoxları bilmir. O vaxt kürdlər sünniliyi qəbul etdiyindən Osmanlı təbəəliyinə keçmişdilər, türkmənlər isə şiəliyi qəbul etdiyindən imperiya ərazisində düşmən elan olunmuşdular. İranın təsir dairəsindəki türk arealunda şiəliyi qəbul etməyənlər özbəklər idi, onları da şiələşdirməyə Əfqanıstanın yəhudi soyundan olan puştunları imkan verməmişdilər. Məhz aqressiv puştun tayfalarının hesabına Səfəvi imperiyası şərqə doğru genişlənə bilmədi. Nəyə görə Osmanlı dövləti Səvəfi dövləti ilə düşmənçilik edən özbəklərlə dost idi, türkmənlərlə düşmən? Çünki türkmənlər sədaqətlə Səfəvilərə xidmət edirdilər və İran imperiyasının vuran qoluna çevrilmişdilər. Osmanlı dövləti özbəklərə xələt və hədiyyələr göndərirdi, türkmənləri isə ucdantutma qırırdı. Acından ölən osmanlılar dəfələrlə hücum edib şiə İrana sığınan zəhmətsevər türk ellərini çapıb talamışdılar. Mal-qoyunu, qızıl-cəvahiratı ələ keçirir, qız-qadınları əsir götürüb Osmanlı ərazisinə aparır, xeyli işgəncələrdən və gözəllərini seçib ərəblərə satandan sonra lüt-üryan edib buraxırdılar. Şərəf xan Bidlisinin yazılarından aydın olur ki, Orta Asiyadan İrana özbək hücumları zamanı “taciklərdən, kölələrdən, xaricilərdən, yerlilərdən, gənclərdən və yaşlılardan” da çox qırılanlarlar türklər olurdu, düşmənlər kimə də rəhm etsələr, türkləri sağ buraxmırdılar. Ağı qaradan ayırmaq lazımdır. Özbəklərin hakim ailəsi olan Şeybanilər iud mənşəli CUÇİ tayfası soyundan idi. Həmin CUÇİ tayfası İsrailin itmiş 13-cü qolu sayılır, avar (iver) və çeçenlərlə (ÇE-ÇE) qohumdurlar. O cümlədən qədim Xazariyya Kürdistanının Laçın (la-ÇE-n), Şuşa (ÇE-ÇE) məntəqələri də İsrailin qədim itmiş qolu çeçe tayfasının məskunlaşdığı məntəqələrdir. Bu toplum qədim ari-slavyan sivilizasiyanın bətnində kor bağırsaq kimi daim ağrı vermişdir. Şiəliyin şərqə doğru yayılmasında qarşı puştunlar, qərbə doğru yayılmasına qarşı isə kürdlər sipər kimi dayanmışlar. Osmanlı ordusuna Türkiyənin mason tarixçiləri türk adı vermişlər, o vaxt türkçülükdən əsər-əlamət belə yox idi. Kriptologiya tarixin önəmli sahələrinə öz möhürünü vurmuşdur. Məsələlərin üzdə görünən tərəfləri ilə mahiyyəti arasında yerlə-göy qədər fərq vardır. Mahiyyət bambaşqadır. Vıveskalar heç nə demir. Dərinliyə varmaq lazımdır. Həqiqəti arayın, reallığı tapın, ədalətli mühakimə yürüdün. Səfəvi dövləti ilə Osmanlı dövləti arasında gedən danışıqlarlarda səfəvilər türkcə, osmanlılar ərəbcə konuşurdu. Şah İsmayılın türkcə yazdığı məktublara Osmanlı sultanı farsca cavab göndərirdi. Hətta Şah İsmayılın qatı tənqidçilərindən olan İsgəndər Pala özünün “Şah və Sultan” əsərində etiraf edir ki, Sultan Səlim Şah İsmayılla farsca danışdığı zaman o, Sultana türkcə cavablar verirdi. Müəllif öz təəccübünü gizlətmir ki, Osmanlı sultanı türkcə bilmirdi. Osmanlının ideologiyası vahhabilik, imperiyanın vuran qolu isə kürdlər olmuşdur. Əgər muzda yığılmış osmanlı qoşununa pulgir və soğyunçuluğa meylli kürd əmirləri başçılıq edirdisə, inam yolunda toplaşan türklərdən təşkil olunmuş səfəvi ordusuna sufi təbiətli və saf etiqadlı ari ruhanilər rəhbərlik edirdi. Bir tərəfdə muzdur çapovulçu kürdlər, o biri tərəfdə zəhmətkeş dəryazçı türklər dayanmışdı. Nailiyyətlərimiz də bununla bağlı idi. Şah babamız Xətai sırf türk dilində deyirdi: “Sufi isən, alıb-satma,/ Halalına haram qatma,/ Yolun əyrisinə getmə,/ Doğru yola nəzər eylə”. Biz bu ruhda böyümüşük. Məhz ona görə babalarımızın “nanəcib” adlandırdıqları osmanlılar bizdən çəkinirdilər və qarşımızda zəlil durumda idilər. İuda ilə qoy xalqların tarixi davası hələ də davam etməkdədir. Meyar həmin meyar, koordinatlar həmin koordinatlardır. Osmanlı-Səfəvi müharibəsinin mahiyyəti Arazın o üzündəki Qaradağ türklərinin Arazın bu üzündəki Qarabağ kürdləri ilə gərginliklərində açılır. Bu elə həmin qoy xalqların iudeylərə qarşı müqəddəs mücadiləsinin təzahürüdür. Həmin savaşın tektonikası rayonlarımızın spektrinə də çöküb, qaradağlıların kürd məmurlarına qarşı mücadiləsində də özünü biruzə verir.

Səfəvi imperiyasının həlledici, taleyüklü məqamlarında şahlarımız məhz qoçaq Qaradağ türklərinə, eləcə də rəşadətli Talış igidlərinə arxalanmış, Şiəliyin vuran qolları məhz onlar olmuşlar. Ari-slavyan subardinasiyalı şahımız İsmayıl şimala qədim Xazariyyanın qırıntısı olan iud subardinasiyalı Şirvan (İsrail dövlətinin ilkin konsepsiyadakı adıdır) dövləti ilə vuruşmağa gedəndə də onun qoşunundakı Qaradağ türkləri, Gilan talışları, Suriya ələviləri, qədim Rum imperiyasının göygöz, sarıbəniz müsəlmanlaşmış slavyanları bir yerdə idilər. Həmin birlik bu gün də var. Birliyimizi pozmayaq.
İranın hətta ən kritik anlarında Azərbaycanın hansı əyalətində türk əyanı taxta otururdusa, şəriət qaydasında İran şahlığına sədaqət andı içirdi. İranın çətin vaxtlarında İraq və Azərbaycan padşahı Həsən padşah Türkman fars bayrağını başının üstündən yerə salmadı. Məmməd Əmin Rəsulzadənin dediyi kimi: “İranda farslar türklərin qüvvətli bazularına, cəngavərlik səciyyələrinə dayanmışlar. Türklər də fars mədəniyyətinin mənəviyyatına istinad eyləmişlər və bu surətlə təşriki-məsai edərək İran hökuməti-hazirəsini vücuda gətirmişlərdir”. Onun fikrincə, İranda yaşayan türk qəbilələri (Şahsevən, Qaşqai, Türkmən və s.) İran dövlətinin təbii əsgərləridirlər. Rəsulzadə özünün “İran türkləri” məqaləsində belə yazır: “Qafqasiya türk mətbuatının İran inqilabı üzərinə təsiri pək mühüm olduğu kimi qafqasiyalı bir çox türk fədailəri dəxi İranın hürriyyət qovğalarında can və başlarını fəda etmişlərdir. Məqaləmə xatimə olaraq mühüm bir nöqteyi-nəzərə lüzum görüyoram: türk inqilabçıları, türk məbusları, türk əncümənləri dediyimizdə bunların məhz türklük naminə hərəkət etdikləri düşünülməsin. İran türk məşrutiyyətpərvərləri türklüklərini düşünmədilər, bütün fədakarlığı ancaq iranlılıq və vətənin müştərək naminə icra etmişlərdir”. 1920-ci illərdə Təbrizdə Qacar şahlığının zülmünə qarşı qiyam oldu. Azərbaycan türkləri ayağa qalxıb ölkəni ələ keçirdilər. Hətta Azərbaycanın adını dəyişib Azadıstan qoydular. Qiyamın rəhbəri, Təbrizin Xamnə kəndindən olan Şeyx Məhəmməd Xiyabani dəfələrlə dedi: “Azərbaycan İranın ayrılmaz əyalətidir”. Onun rəhbərlik etdiyi türk mücahidləri bildirdilər ki, xarici dövlətlərin əlaltısı olmayacayıq. Hətta Tehranda nəşr edilən “İran” qəzeti onun haqqında: “Ey azərbaycanlı, qorxuram öz Kəbənə çatmayasan, bu yol ki gedirsən, səni Türküstana çıxarır”- yazanda Xiyabaninin cavabı belə oldu: “Bizim Kəbəmiz Türküstan yox, öz vətənimizdir!”. İran-İraq müharibəsində Xeybər və Bədr əməliyyatlarında 72 saat kimyəvi bombaların altında “Hüseyn-Hüseyn!” qışqırıb dayanan türklər oldu. Trotskist yəhudilərin memarı olduğu 1918-1920-ci illərdə fəaliyyət göstərmiş Azərbaycan Demokratik Cümhuriyyətinin yaradıcıları içərisində türk yox idi; dövlət aparatı Bakı tat-yəhudilərindən, Xoy və Laçın kürdlərindən təşkil olunmuşdu. 1941-45-ci illər Böyük Vətən Müharibəsində Azərbaycan türkləri general-mayor Həzi Aslanov kimi talışların, general-mayor Heybət Heybətov kimi maştağalıların rəhbərliyi altında azğın düşmənə qarşı savaşanda, kürdlər Naxçıvanın Şərur rayonunun Düdəngə kəndindən olan Əbdürrəhman apo Fətəlibəyli-Düdənginskinin rəhbərliyi altında Sovet və Azərbaycan xalqına qarşı vuruşurdular. 1990-cı illərdə baş qaldırmış Meydan hərəkatı ilk əvvəl türklərin əlində olanda nə antisovet, nə də antirus xarakteri daşımırdı, əksinə Sovet hökumətinin yenidənqurma və aşkarlıq siyasətinin düzgün həyata keçirilməsini ortaya atmışdı; antisovet və antirus şüarlar yalnız hakimiyyətdə olan kürd gerillasının dəstəyi nəticəsində Naxçıvan axecepe-çiləri və Ermənistan aktivistləri tribunanı ələ keçirəndən sonra səsləndirildi. Yerli xalqın nümayəndələri sıxışdırılıb iudalar ortaya çıxandan sonra SSRİ-nin dağıdılmasına, Kremlin işinin blok olunmasına hesablanmış addımlar atıldı.

Türk olmasa talış olmaz, talış olmasa da türk olmaz. Ellərimiz hamısı qırılmaz tellərlə bir-birinə bağlıdır. Bu tellərə xələl gətirmək, ellərə nifaq salmaq istəyənlər- düşmənlərdir. Qardaşlığımızın möhkəmliyi- sağ qalıb-qalmamağımızın başlıca amilidir. İuda gözəl bilir ki, bizi parçalamasa, məhv edə bilməyəcək. Tarixən ona görə duruş gətirib siyasi keşməkeşlərdən sağ çıxmışıq ki, bir olmuşuq. Pers, talış, ləzgi, türk və s. qoy xalqların sıx birliyi qlobal təcavüzlərdən bizi sağ-salamat çıxarmışdır. Talış də tək olsaydı, sağ çıxmazdı, ləzgi də ayrılıb hücrəsinə çəkilsəydi, çoxdan məhv olmuşdu, türk də özünə qapansaydı, silinmişdi. Mahmud Kaşğari min il qabaq yazdığı “Divani lüğət ət-türk” əsərində qədim dövrlərdə populyar olan maraqlı bir atalar sözünü vermişdir: “Başsız börk olmaz, tatsız türk olmaz”. Kaşğari bu iki el arasındakı yaxınlığı, qarşılıqlı bağlılığı göstərmək üçün həmin atalar sözünü nəql etmişdir. Avrasiya xalqlarının ümummilli lideri, Rusiya prezidenti Vladimir Putin deyir: “Hal-hazırda Rusiyada 15 yaşdan 29 yaşa kimi 30 milyondan çox vətəndaş var. Ölkəmizin taleyi, Rusiyanın gələcəyi əsaslı dərəcədə onlardan, onların baxışlarından asılıdır. Vacibdir ki, gənclik milli siyasətin, milli və mədəni çoxcəhətliliyin bütün mahiyyətini başa düşsün. Ölkəmizin üstünlüyü əsrlərlə müxtəlif ənənələri, mədəniyyətləri, müxtəlif etnosları özünə hopduran həmin rəngarənglikdədir. Bu cür qarşılıqlı zənginləşmənin sayəsində bizim nəhəng məmləkətimiz inkişaf etmiş və öz xəlqiliyini möhkəmləndirmişdir. Həmin harmoniya pozulduqda isə ölkəmizin daxili möhkəmliyi də pozulmuşdur. Ona görə də bizim milli, mədəni və maarifləndirmə siyasətimizə tələblərimiz yüksəkdir. Aydın məsələdir ki, bilikli, kifayət qədər dünyagörüşə malik, savadlı insan mahiyyətcə millətçilik virusundan və dözümsüzlükdən də sığortalanmışdır”.

Nizami Gəncəvinin “İskəndərnamə” poemasında türklər haqda danışarkən deyilir ki, onlar “Xəzər yüksəkliklərindən Çin dənizinə kimi” ərazidə yaşayırlar. Türklər ta qədimlərdən çeçenlər kimi sərt və ya kürdlər kimi qaba olmamışlar; onlar gülərüz və tez ünsiyyətə girən olmuşlar. Nizami də türkləri gözəl üzlü təsvir edir. Gözəl gözdən bəhs etmək istərkən şair “türk gözü” (çeşm-e torki) deyir, onu ahu (ğəzal) gözü ilə müqayisə edir. Hər hansı gülüşün şirinliyini ifadə etmək üçün ona türk gülüşü deyir; bu gülüş Nizaminin nəzərində o qədər şirindir ki, “şəkər belə ona həsəd aparır” (Xəstedel əz xənde-ye torkan şəkər). Xatırladaq ki, Rusiya Baş Kəşfiyyat İdarəsinin podpolkovniki Aleksey Mixayloviç Kolyubakin 1883-ci ildə yazdığı analizdə kürdləri quldur, türkləri isə çalışqan və yolagedən xalq kimi xarakterizə edir. Çar Rusiyasının məmuru, tibb elmləri doktoru E.V. Erikson 1906-cı ildə yazdığı Qafqaz xalqlarının psixoloji, kriminoloji, antropoloji və hipnotik xüsusiyyətlərindən bəhs edən əsərində erməniləri hay-küylü və idarəolunmaz, Qafqaz türklərini isə itaətkar və zəhmətkeş kimi göstərir. Azərbaycan türkləri ermənilərə nisbətən sakit, asan idarə olunan və ünsiyyətcil xalq kimi xarakterizə olunur. Nizami yaradıcılığınında da biz eyni müşahidənin şahidi oluruq. Onun əsərlərində türklə bağlı maraqlı cəhətlərindən biri də türk gözəlini “Türknaz” adlandırmasıdır.

Qədim xəritələrə baxsaz görərsiz ki, dünyanın işğal etmək iştahasında olan İskəndər rusları işğal etmədiyi kimi, türkləri də ilhaq edə bilməmişdi. Onun imperiyasının sərhədləri Şimalda Qıpçaq çöllərinə, şərqdə Uyğurustana kimi gedib çıxr, ondan o yana keçmirdi. Rusiya və Türküstan (Orta Asiya) əraziləri imperiya xəritəsində görünmür. Dara İskəndərə xitab edərkən: “Məgər türklərimin oxunu yemədinmi ki, mənə basqın edirsən?!”- deyə soruşur. İskəndər hind padşahı ilə deyişməsində: “Türklər əl qaldırsalar, atdıqları hər bir oxla bir ordunu yıxarlar”- bildirir. İndi də həmin anlar yaşanır. Qlobal Prediktor “Orta Doğu Projesi”ni həyata keçirir, Şərqdən başlayaraq ölkələri viranə qoyur, qoy xalqları əzə-əzə gəlir, lakin türklərə çatanda onun planları pozulur. Sipərə dirənir. Suriya və İraqa çatanda proje yerimir, ciddi müqavimətlə rastlaşır, effekt itir. NATO maşını İran hüdudlarında dayanır, sınıq-salxaq olaraq yanı üstə düşür. Çünki yüz minlərlə Cənubi Azərbaycan türkü ələ silah alıb şiə amalı uğrunda Qlobal Təcavüzə qarşı döyüşə girir. Cənubi Azərbaycan türkləri dünyanın Qoy xalqlarını Satanadan qoruyan əsas qüvvədir. Məhz həmin vuran əl dünyanı yadplanetli reptiliyanın basqınından xilas edəcək. Nizami türklər haqda deyir: “Qiyamətə qədər söz söyləyən yalnız odur”. Dünyanın düşünən beyinləri bu həqiqətləri gözəl bilirlər. Proxanov deyir: “Mən sənin əsgərinəm, Əhmədinejad!”. Avrasiyaçılq Hərəkatının banisi Aleksandr Duqin əbəs yerə şiələri Şərqdə amerikan imperializminin qarşısını alan əsas qüvvə adlandırmır. Biz bu gün də meydandayıq; müqəddəs ideya uğrunda Şərə qarşı mübarizədə son damla qanımıza kimi çarpışmaq əzmindəyik.

Türklər qədim dünyanın qəhrəman və döyüşkən xalqıdır. Türklərin rəşadətinin dəyəri sivilizasiyaları vurub çapmaları ilə yox, qədim İran- ari (və eləcə də şimalda slavyan) sivilizasiyalarına sədaqətlə xidmət etmələri ilə ölçülür. İrana döyüşkən türk tayfalarının köçü olmasaydı və onlar ari sərhədlərində sinələri ilə sipər yaratmasaydılar, indi nəinki İran adlı dövlət yox idi, hətta ən xırda ari etnoslar belə çoxdan Yer üzündən silinmişdi. Onları qoruyan türk sipəri oldi. Qlobal Prediktorun əsas hədəfi məhz ari-slavyan kontingentidir. Türklər olmasaydı, iudeyləşmiş Avropadan və qədim İsraildən axan reptiliya təcavüzü nəticəsində ari məkanları çoxdan dağıdılmışdı. Rusiya imperiyasını imperiya edən, rus dövlətçiliyini öz canları və qanları hesabına bütün Avrasiya qitəsi boyunca uzadan, dövlətçiliyi hər türlü təcavüzlərdən qoruyan kazaklarla yanaşı, tatarların də İran dövlətçiliyi qarşısındakı eyni xidmətləri danılmazdır.

Dediyimiz tarixi həqiqətlər bədii əsərlərdə öz əksini tapmışdır. Xosrov ilə Bəhramın döyüşlərində Xosrovun ordusunda vuruşanların çoxu rumlular idisə, Bəhramın ordusunda vuruşanlar iranlılardan da çox Əfqanıstan çöllərindən gətirilmiş türklər idi. Nizami öz əsərlərində onların qəhrəmanlıqlarından ağızdolusu söz açır. Nizami bir döyüşü təsvir edərkən igidlərdən birinin hərb meydanına girməsini “ordunun mərkəzindən sıçrayan dəmir geyimli birisi türk kimi (“torkvar”) meydana atıldı”- sözləri ilə verir. Dara İskəndərə xitab edərkən onu öz “türkləri” ilə qorxudur. İskəndər rusların ona qarşı doqquz yüz minlik qoşunla çıxdığını görüb, ətrafdakı türkləri orduya səfərbər etməyin vacibliyindən danışır. Türkün ari-slavyan sivilizasiyanın inkişafında, ümumiyyətlə yaşamasında oynadığı rol təəssüf ki, çox az araşdırılıb. Əksinə, Avropanın iudey alimləri Rusiyanın uzun əsrlər boyu tatar-monqol təcavüzü altında qalması haqda mif uydurublar. Qədim ari sivilizasiyasının yadelli türklərin hücum-köçləri nəticəsində dağıdılması haqda mif də bəzi yerli etnoslardan millətçilərin beyninə yeriyib. Araşdırmalarsa bunun əksini göstərir. Qədim dünyada, elə indi də göründüyü kimi yalnız bir təcavüz olub: İuda təcavüzü. Tarixən bütün sivilizasiyaları Yer üzündən yalnız iud reptiliyaları silib. Qədim Muğan, Boqrəvan (indiki adı Bəcrəvan, mənası: Allahlar şəhəri) kimi müqəddəs şəhər yerlərimizin qazıntıları göstərir ki, bu qədim mədəniyyət beşikləri şimaldan xazarların- Quba yəhudilərinin hücumları nəticəsində dağıdılıb, şərqdən axan türk köçləri nəticəsində yox. Zərdüştün qurduğu sivilizasiyasını kim yer üzündən sildi? Semit ərəblər. Mirlər. Reptiloid kökənlilər. Putin də qeyd etdiyi kimi, tatar-monqol iqası olmayıb, yalandır. Monqol-tatar təcavüzü adı altında təqdim olunan əslində Xazar təcavüzü olub. Həmin İudanın müasir varisi isə Sionizmdir. O yenə də dağıdır, yırtıq, yenidən format edir. Reptiliya yenə qana susayıb. İndi də dişlərini bizim coğrafiyamıza qıcadıb. Şərqdən Vahhabizm, Nurçuluq, qərbdən Saentologiya, İeqova Şahidləri timsalında üstümüzə permanent şəkildə yeriməkdədir. Satanizm müxtəlif formatlarda üstümüzə gəlir. Fikir verin, Şərq cəbhəsində vahhabi terrorçular ilə döyüşə girənlər yenə də İranın sivil kodunu dağılmağa qoymayan həmin türklərdir. Ərdəbil, Biləsuvar, Parsabad, Germi, Meşgin ərazilərindən avtobus-avtobus adamlar müharibə gedən zonalara vahhabilərlə qanlı mücadiləyə gedirlər. Onlar hətta ikitəkər motosikllərlə Suriya və İraq torpaqlarına yollanırlar ki, müqəddəs savaşda həlak olub şəhid adı qazansınlar. Biz bunu şahidiyik. Tarix şahiddir. Öz qanları hesabına qədim müqəddəs irsi, mənəvi kapitalı qoruyanlar türklər olub, indi də onlardır. Sistani fətva verəndə Kərbəlanı qorumağa gedən 10 milyon insan kim idi? Onların əksəriyyəti İran türkləri deyildimi? Hətta İsrail nəzarətinin olduğu Azərbaycan Respublikasından da (əsasən Lənkəran, Cəlilabad, İmişli, Sabirabad rayonlarından və Bakı kəndlərindən) 500-600 şiəmiz həmin fətvaya görə vuruşmaq üçün Kərbəlaya yollandı. İslam inqilabından sonra ABŞ-ın əmri ilə İrana hücum edən İraqla vuruşmağa ilk yollanan, Səddamın ərəb-semit ordusunu geri otuzduran da məhz Ərdəbil və Təbrizin qeyrətli türkləri idi. Bunları yaddan çıxarmaq olmaz. Türklərin tarix qarşısında xidmətlərini danmaq mümkün deyildir. Hər bir xalqın tarix qarşısında öz xidmətləri vardır. Türklər farslar kimi mədəniyyət yaradan və ya ruslar kimi mühəndis beyinə malik irq olmasalar da, onlar yaranmışları qorumaq bacarıqları ilə, layiqli irsi saxlayan qövm kimi tarixdə iz buraxmışlar. Azərbaycanın, Qafqazın ari xalqlarının sağ qalmasının, bu qiymətsiz genefondun günlərimizə gəlib çıxmasının əsas səbəbkarı məhz türklərdir. Gəlin Türkiyə türkləri ilə qarışdırmayaq, onlar qədim İudeya ərazisi ilə yaxınlıqlarına rəğmən vahhabi-osmanlı kontekstinə oturuşmuş, Beynəlxalq Sionizmin əlində alətə çevrilmişlər. Söhbət İran və Azərbaycan türklərindən gedir. Özümüzkülərdən!

İran şahı Süleymanın vəziri Şeyx Əlixan Zəngənə deyirdi: “Türklər İran üçün səddirlər. Türklər olmasaydı, İran da olmazdı. Əgər bir gün türklər məhv olsalar, sonra mütləq İranın növbəsi çatacaq və İran düşmənlərin qarşısında müqavimət göstərə bilməyəcək”. Məmməd Əmin Rəsulzadə bir az mübaliğəli şəkildə olsa da, deyir ki, türk bütün maddi-mənəvi qorunmaların simvoludur. O, günəşin özüdür: səhərin açılıb, günəşin doğmasını bildirmək istərkən, Nizami “Sultan əzəmətli türkün Çin dəryasından ucalaraq, dağlara nur saçmasını” göstərir.

Dahi Nizaminin də nişan verdiyi kimi: “Hamı ağıllanır, dünya nizama düşür./ Yeddi iqlimin sahibi olan bir türk ki,/ Yerdə, göydə hər şeyə yol göstərən odur!”. Rusun sxem, farsın axıcılıq, türkün hərəkət verdiyi bir plan ilə dünya nizama düşəcək.

Biz burdan üzümüzü zülmdən şıkayətlənən və bütün günahları ölkənin əsas, çoxsaylı xalqı kimi türklərdə görən etnos aktivistlərinə tutmaq istəyirik: Türkün xislətində zülm yoxdur. Çünki genosid türkün hətta geniologiyasına belə ziddir. Baiskarı başqa səmtdə axtarın. Koordinatları düzgün tutun. Əslində səbəbkarı aqillər hamısı tanıyır, amma susurlar. Elə Nizami də didaktik əsəri olan “Məxzən ül-əsrar”da zülmə məruz qalmış bir qarının dili ilə, böyük Səlcuqlardan Sultan Səncərə xitabla: “Madam ki, ədalətsizliyə imkan verirsən, demək türk deyilsən!”- deyir.

TƏKLƏLİLƏR – RUSİYA İMPERİYASININ SADİQ ƏSGƏRLƏRİ. Türkmənlər Əhəməni şahları Kserksin və IV Daranın, Makedoniyalı İsgəndərin, Roma imperatorlarının, Bizans kesarlarının, Çin hakimlərinin, Teymurləngin ispan və alman süzerenlərinin, Böyük Moğol səltənətinin, ərəb xəlifələrinin, monqol xanlarının, rus knyazlarının ordularında xidmət etmişlər. İran şahları, Buxara əmirləri və Xarəzm xanları daim əllərinin altında türkmən silahlı dəstələri saxlayırdılar. İran hökmdarı Nadir şah 18-ci əsrdə Asiya torpaqlarını türkmən atlı dəstələrinin köməyilə zəbt etmişdi. Buxara əmiri Nəsrulla xan 1840-cı illərdə Kokand xanının ordusuna qarşı 10 min nəfərlik təklə və salurlardan ibarət türkmən qoşunu çıxarmışdı. 1077-ci ildən 1920-ci ilə kimi fəaliyyət göstərmiş Xarəzm dövlətinin taleyində türkmənlər mühüm rol oynamışlar. 1883-cü ildə Türkistan general-qubernatoru Nikolay Qrodekov türkmənlərin pretorianlar və yaxud yeniçərilərə bənzər rolu barədə belə yazırdı: “Hansı Xivə xanı türkmənlərin dəstəyindən istifadə edirdi, o bütün düşmənləri üzərində üstünlük qazanırdı. Türkmənlər xanlığın əsas söz sahibi kimi xanı ya yüksəldir, ya da endirirdilər. 1873-cü ilə kimi türkmənlər imtiyazlı mövqedə dayanırdılar: onlar xanın xidmətinə atlı dəstələr verirdilər. Türkmənlər bir növ hərbi kasta təşkil edərək, ağa kimi yaşayırdılar”.

Şərqşünas alim Adam Metsin fikrincə, 9-12-ci əsrlərdə hakimlik etmiş xəlifələrin əksəriyyətinin anası türkmən qızı idi və xilafət ordularının əsas özəyini türkmən süvariləri təşkil edirdi. Məlumdur ki, 9-cu əsrin axırlarında Abbasilər Xilafətinin ordusunda 25 min türkmən atlısı olmuşdur və onların təminatına hər il 1,6 milyon qızıl dinar pul ayrılmışdır. Orta və Ön Asiyanı, Misiri, İspaniyanın və Qafqazın bir hissəsini əhatə edən Abbasilər Xilafətinin bütün yüksək hərbi postlarını türkmən sərkərdələri tuturdular. Məhz həmin hərbi nüfuzun nəticəsi idi ki, 1038-ci ildə türkmən səlcuqların rəhbərliyi ilə Böyük Səlcuq dövləti yarandı. Orta Asiya, İran, Yaxın Şərq, Qafqaz və Anadolu ərazilərini əhatə edən bu nəhəng imperiya 1157-ci ilə kimi fəaliyyət göstərdi. 1290-cı ildə türkmən xələcləri Hindistanda səltənət qurdular. Xələclər sülaləsi 1320-ci ilə kimi Dehli sultanlığında hakimlik etdi. Xələclərdən sonra Dehli sultanlığında hakimiyyəti digər türkmən tayfası- tuqlakilər ələ keçirdilər. Tuqlakilər sülaləsinin şahları Hindistanda 1320-ci ildən 1413-cü ilə kimi hökm sürdülər. Böyük Britaniya idarəçiliyinə qarşı üsyana qalxmış xələclərin müqaviməti sayəsində ingilislərinin Orta Asiyaya, oradan da Qafqaza ekspansiya planları alt-üst oldu. Əfqanıstanda 1838-1842-ci illərdə ingilis müstəmləkəlçilərinə qarşı müharibədə əfqanların tərəfində Amu-Dərya çayının sol sahilində yaşayan türksoylu tayfalar da fəal iştirak etdilər.

1526-cı ildə Hindistanda Böyük Moğol İmperiyasının təməlini qoymuş Babur şah öz ordusuna türkmən atlılarını cəlb etmişdi. Onun oğlu Sultan Hümayunun qoşununa Məhəmməd Bayram adlı türkmən sərkərdəsi başçılıq edirdi. Məhəmməd Bayramın döyüş yolu Səfəvi İmperiyasının banısı Şah İsmayıl Xətainin ordusundan başlayır. O şiə qoşununun tərkibində Buxara və Səmərqənd uğrunda vuruşmalarda iştirak etmişdi. Sonradan Babur şahın xidmətinə daxil olmuşu. Babur şah mükəmməl dini və dünyəvi təhsil görmüş Bayramın bacarığını yüksək qiymətləndirir və ona məsuliyətli işlər tapşırırdı. Gəncin əməlləri Baburun oğlu Hümayunu özünə cəlb еlədi və o atasından xahiş еtdi ki, Bayramı onun xidmətinə vеrsin. Babur razılığını vеrdi. Bayramın xеyirxah əməlləri, еtibarlı xidməti, şairlik istеdadı, еləcə də musiqini dərindən bilməsi şahzadənin xoşuna gəldi və onlar yaxın dost oldular. Tanınmış benqal alimi Sukumar Ray “Bayram xan” adlı monoqrafiyasında Əhməd Bin Bahpalın Bayrama verdiyi yüksək qiyməti ortalığa qoyur: “O, öz biliyini məclisdə, hərbi bacarığını döyüşdə, sədaqətini dostluqda, yüksək əxlaqını hər yеrdə nümayiş еtdirirdi. Şahzadənin yaxınlığını və dostluğunu qazanmışdı. Baburun əyanları arasında sеçilirdi”. Hümayun impеrator olandan sonra Bayram xan dövlət idarəsində daha yüksək mövqe tutdu və görkəmli sərkərdə oldu. Bayram xanın bütün həyatı puştun yəhudiləri ilə mübarizədə keçdi. O, Sultan Hümayunun Şimali Hindistan uğrunda puştun soylu sərkərdə Şirxanla müharibəsində özünü bacarlıqlı hərbçi kimi göstərdi. Öz nüfuzundan istifadə edərək Hümayunu qardaşları ilə barışdırdı. Böyük Moğol dövləti ilə Səfəvi dövləti arasında gözəl münasibətlər yaratdı. Bu iki dövlətin regionun əsas başağrısı olan puştunlara qarşı birgə mübarizəsini təşkil etdi. Bayram xan həm Moğol, həm də Səfəvi dövlətinin sərkərdəsi sayılırdı. O, 1555-ci ildə moğol və səfəvilərdən ibarət qoşunun başında Dehlinin puştun sultanı İskəndər şahın 80 minlik ordusunı darmadağın etdi. Həmin qələbə regionda yəhudi hegemonluğuna son qoydu. Məhəmməd Bayramın səyləri nəticəsində imperiya bir neçə dəfə xilas olundu, buna görə də o Səfəvi hökmdarı Təhmasib şah və Böyük Moğol hökmdarı Sultan Hümayunun birgə fərmanı ilə “xanlar xanı” tituluna layiq görüldü. Bayram xan Hümayunun bacısı qızı Səlimə sultan bəyim ilə evləndi və bununla da hakim siniflə qohum oldu. Baburun qızı Gülbədən bəyim “Hümayunnamə” adlı əsərində yazır: “O, çox savadlı qız idi və “Məxfi” təxəllüsü ilə şеirlər yazırdı. Səlimə sultan bəyim tərbiyəsi, qüruru, bacarığı və tutduğu yеrə görə sеçilirdi”. Ədəbiyyata olan sеvgisi onu Bayram xanla yaxınlaşdırdı. Türkmən igidinin şahzadə ilə, həm də Əmir Tеymurun nəvəsi ilə еvlənməsi ona baş ucalığı gətirdi, sarayda hörməti daha da artdı.

Məhəmməd Bayram xan siyasət və dövlətçiliklə birgə şeir və ədəbiyyata da çox maraq göstərmiş birisidir. Türkmən və fars dillərində poeziya yaradıcılığı vardır. Şeirləri ilk dəfə 1910-cu ildə Hindistanın Kəlküttə şəhərində ingiltərəli E.Denison Ross tərəfindən araşdırılaraq, divanı halında çap edilmişdir. 1970-ci ildə şairin türkməncə şeirləri müntəxəbat kimi Türkmənistanın Aşqabad şəhərində yayınlanmışdır. 1971-ci ildə Pakistanın Kəraçi şəhərində də Dr. Muhammad Sabir tərəfindən nəşr edilmişdir.

Bayram xanın ölümündən sonra bütün yüksək titulları oğlu Əbdürrəhim xana keçdi və ordudakı türkmən kavaleriyasına o rəhbərlik etməyə başladı. Moğol sarayında böyüyən Əbürrəhim xan fars, ərəb, türk, sanskrit, hind, urdu və türkmən dillərini sərbəst bilir, bu dillərdə şeirlər yazırdı. 1576-cı ildə impеrator Əkbər şah Əbdürrəhim xanı Hindistanın ən varlı əyalətlərindən sayılan Qucarata vali təyin еtdi. Alicənablığına, dövlətə təmənnasız xidmət və sədaqətinə görə o “mirac” ünvanına layiq görüldü. Bu titul sarayda ən еtibarlı adamlara vеrilirdi. Şah onu oğlu Səlim mirzəyə lələ təyin еtdi. 1589-cu ildə Əbdürrəhim xan vəkil (dövlətin baş naziri) vəzifəsinə ucaldı. Həmin ildə o “Baburnamə” əsərini fars dilinə çеvirdi. Əbdürrəhim xan diplomat kimi də tanınırdı. Qonşu dövlətlərlə ən qatı məsələri həll etməyə o göndərilirdi. Əbdürrəhim xan ömrünün axırına kimi Böyük Moğol İmperiyasın sədaqətlə xidmət göstərdi. 1627-ci ildə 71 yaşında vəfat edən Əbdürrəhim xanın qəbri Dehlidə Nizaməddin Övliyanın türbəsi yaxınlığındadır.
Redyard Kiplinq deyir: “Qərb Qərbdir, Şərq də Şərqdir, və Allah bizi Qiyamət gününə səsləməyənə kimi onlar düz gəlməyəcəklər”. Kiyev Rus Dövlətinin başçısı knyaz Aleksandr Nevski Qərbin bütün təkidlərinə baxmayaraq Roma Papası ilə ittifaqa girmədi. Roma Papası elçilər göndərərək Nevskidən katolikliyi qəbul etməsini və Pskovda katlok kilsəsi tikməsini istədi. Mənbələr xəbər verir ki, Aleksandr Nevski Rus tarixinin bilicisi olan müdriklərlə məsləhətləşdikdən sonra kənar təlimləri qəbul etməyəcəklərini bildirdi. O Roma Papasının xeyir-duası ilə taclandırılmaqdan imtina etdi və Qərbin birləşib Qızıl Orda ilə mübarizə aparmaq çağırışlarına məhəl qoymadı; əksinə Qızıl Orda ilə birləşərək Qərbə qarşı mücadiləyə qalxdı. 1232-ci ildə Roma Papası ruslara qarşı Xaç yürüşü elan etdi. Katolik Avropa orduları pravoslav Rusiya üzərinə yeridilər. 1834-cü ildə Omovj çayı kənarında ruslar almanların Qılıncdarlar Ordenini məğlub etdilər; ordenin ağır zireh geyinmiş cəngavərləri qaçarkən çayın buzları altına düşərək boğuldular. 1240-cı ilin iyulunda şved flotu qədim Rusiyanın paytaxtı Ladoqanı tutmaq məqsədilə Neva çayına girdi. Lakin Aleksandr Nevski öz kiçik drujinası ilə şvedlərin İjora çayı sahilindəki düşərgəsinə basqın etdi və onları qırıb çatdı. 1240-cı ildə almanların Livon ordeni cəngavərləri Pskov torpağının bir hissəsini tutdular. 1242-ci il aprelin 5-də Çud gölünün buzlaşmış səthi üzərində ruslar Livon ordeni cəngavərləri ilə üz-üzə gəldilər. Həmin döyüşdə ruslar qələbə qazandılar və almanları 7 verst qovdular. 1245-ci ildə litvalılar Rusiya ərazisinə soxuldular, tutduqları kəndləri çapıb taladılar. Aleksandr Nevski öz qoşunu ilə irəliləyərək Toropets şəhərini geri aldı və səkkizdən çox litvalı knyazı öldürdü. Geri dönərkən o Jijets və Usvyat yaxınlığında Litva ordusunun qalıqlarını darmadağın etdi. Həmin qələbələr Rusiyanın öz müstəqilliyini qoruyub saxlamasına imkan verdi və Aleksandr Nevskiyə böyük şöhrət gətirdi. Qızıl Orda rəhbəri Batı xan onu oğulluğu götürdü. Aleksandr Nevski ilə Batı xanın oğlu Sartakın mənəvi qardaşılığı Rusiya ilə Ordanın qardaşlaşmasına təməl qoydu. Bununla da, Ordanın tərkibinə qatılan Kiyev Rus Dövləti gücləndi və tərəqqi etdi. Ruslar və ordaçılar Hiperboriya irsinin daşıyıcılarına, Skifiya və Ariananın varislərinə çevrildilər, müqəddəs mirası birgə qorudular. Ordaya yaxınlaşmaqla Aleksandr Nevski “Avropaya pəncərə”ni bağladı, yeni Avrasiya mahiyyətli dövlətçiliyin təməlini qoymuş oldu. Bununla da Qərbin Rusiyaya hərbi-siyasi və mədəni ekspansiyası bir neçə əsrlik tormozlandı. Nəticədə Rusiya ayaqda qaldı, möhkəmləndi və identikliyini qoruyub saxladı.
Öz əsərlərində Rusiya İmperiyasının Çingizxanın tatar-monqol imperiyasının varisi kimi vücuda gəlməsini sübuta yetirən görkəmli tarixçi Lev Qumilyov yazır: “Tatarlar yüz illər boyu rusları Avropa, alman və isveç rıtsarlarının hücumlarından qoruyan başlıca vasitə olmuşlar. Onlar Rusiyanın müstəqilliyinin qarantı kimi çıxış etmişlər. 1242-ci il Çud gölü üzərində Aleksandr Nevskinin adına yazılan qələbə əslində Batı xanın oğlu Sartaka aid idi. Batı xan Aleksandrın dul qalmış anasına evlənməklə oğlu Sartakı onunla qardaşlaşdırmış və bu döyüşdə Sartakı ona köməyə göndərmişdir. Monqol süvariləri cəngavərləri sıxışdırıb Çud gölündə cəmləşdirmiş və mancanaqlarla göldəki buzu sındıraraq döyüşün taleyini həll etmişlər”.
Rus şairi Aleksandr Blok şeirlərinin birində yazır: “Biz- milyonlarıq! Sayımız-hesabımız yoxdur! Biz ümmanıq! Cəsarətiniz çatır, vuruşun bizimlə! Bəli, biz- skiflərik! Bəli, biz- asiyalılarıq! Əyri və həris gözlərimizlə!” Avrasiyaçılıq ideologiyasının tərənnümçüsü olan rus publisisti və filosofu Nikolay Trubetskoy “Rus mədəniyyətinin inkişafında Turan elementləri” məqaləsində yazır ki, “hər bir rusun damarında turanların qanı axır”. İvan Turgenev də bu faktı təsdiqləyərək türk-monqolların rus etnosunun yaranmasında və inkişafındakı rolunu yüksək qiymətləndirir. Belə bir versiya vardır ki, “tatarin” sözü qədim rusca- sanskritcə tərcümədə “Çarın atlısı” deməkdir. Əsası Nikolay Danilevski tərəfindən qoyulan “Avrasiya” konsepsiyası hazırda Nursultan Nazarbayev tərəfindən daha da inkişaf etdirilmişdir. Nazarbayev bütün türk dünyası ölkələrinin Avrasiya Birliyinə qoşulmasını zəruri sayır. Məlum regionda rus və türk xalqları daim müxtəlif münasibətlərdə bulunmuşlar. Türk-kazak qövmlərinin Rusiyanın xidmətinə keçməsi əvvəlcə Azov dənizinin, sonra isə Ural və Sibirin rusların nəzarətinə keçməsinə səbəb olmuşdur. Rus, türk və kazak qardaşlığı sayəsində Rusiyanın qüdrəti artmış, nəticədə Krım, Qafqaz və Orta Asiya torpaqları da Rusiya İmperiyasının tərkibinə qatılmışdır.

Oğuz türkmənləri Kiyev knyazı Vladimir Svyatoslaviçə Xazar ordusunu darmadağın etməkdə köməklik göstərdilər ki, bununla da Avrasiya kontinentində iud zülmünə son qoyuldu. Kiyev, Volın, Çerniqov, Qalitsiya, Rostov-Suzdal knyazlıqlarının ərazisində məskunlaşan oğuzlar rus knyazlarının əsas atlı ordusunu təşkil edirdilər. 16-cı əsrin axırları 17-ci əsrin əvvəllərində Rusiya İmperiyasının Astarxan və Stavropol ərazilərinə köç edən türkmən tayfa mənsubları gömrük xidmətində işə götürüldülər və İmperiyanın cənub və şərq sərhədlərinin qorunması üçün hərbi əməliyyatlara qatıldılar. Hər il Astarxan Kazak Qoşununa hərbi qulluğa 500 türkmən atlısı qəbul edilirdi. 17-ci əsrin sonlarında türkmənlərin daha böyük bir qrupu Astarxan quberniyası ərazisinə köç etdi və Rusiya təbəəliyinə girdilər. Rusiyanın cənubunda məskunlaşan türkmənlər həm Napoleon ilə müharibədə, həm də Qafqaz yürüşlərində iştirak edərək unudulmaz şücaətlər göstərdilər. 1804-1807-ci illərdə gizir Orağın rəhbərliyi altında 200 türkmən atlısının general Savelyevin korpusunun tərkibində Avropada döyüşməsi haqqında məlumatlar vardır. 1812-ci il fransızlar Rusiyaya hücum edən zaman türkmənlər ayrıca polk halında onlara qarşı döyüşmüşdülər. 1884-cü ildə Mərv könüllü surətdə Rusiyanın tərkibinə birləşərkən Xəzəryanı vilayətin rəisi general-leytenant Aleksandr Komarovun şəxsi mühafizə dəstəsində 20 türkmən igidi vardı.

Hələ 10-cu əsrdə Kiyev knyazlığı Xarəzm hökmdarları ilə diplomatik münasibətlər qurmağa can atırdı. 10-14-cü əsrlərdə Kiyev knyazlarının Orta Asiyanın oğuz-türkmənləri ilə sıx hərbi-siyasi əlaqələri yaranmışdı. Xivə və Buxara tacirləri Volqaboyu və Şərqi Avropa ilə qarşılıqlı ticarət əlaqələri qurmuşdular. Türkmən tayfalarının Rusiya ilə yaxınlaşmasının əsas dövrü 15-ci əsrə təsadüf edir. 1589-cu ildə Buxara xanı Moskva ilə ticarət əlaqələrinin yaradılması üçün müraciət etdi. Çar Mixail Fyodoroviç Romanovun (1596-1645) vaxtından Orta Asiyanın böyük şəhərlərində rus bazarları açmaq üçün nümayəndə heyətləri göndərilməyə başlandı. 1616-cı ildə türkmənlər diplomatik missiya ilə İrana gedən rus səfiri Tixonova yolda köməklik göstərdilər. Onlar Tixonovu və yoldaşlarını ehtiramla qarşıladılar, səhranı adlamaq üçün at və dəvələr verdilər, Qaraqumdan Xivəyə kimi ötürdülər. 1620-ci ildə Buxaraya yollanan İvan Danil Xoxlovun rəhbərlik etdiyi Rusiya səfir heyəti türkmənlərin yaşadığı ərazidən keçirdi. Türkmənlər müsafirləri əvvəlcə soyuq, hətta hiddətlə qarşıladılar. Lakin səfirliyin nümayəndələri onlarla ünsiyyətə girdikdən sonra torpaqbasdı haqqından imtina etdilər və elə oradaca öhdəlik götürdülər ki, bir də türkmənlərdən heç kəs rus qonaqlarına hücum etməyəcək və talamayacaq. Bundan sonra Rusiya ilə Xarəzm və Buxara arasında karvan gediş-gəlləri intensivləşdi. Karvan ticarətində türkmənlər də aktiv iştirak edirdilər. 1641-ci ildə aci tayfasından olan türkmən tacirlər Moskvaya mal gətirmişdilər. 1700-cü ildə Xivə xanı Şahniyaz ağanın elçisi Böyük Pyotrun yanına gəldi və xanlığın Rusiyanın tərkibinə qatılması istəyini çatdırdı. Bundan sonra Orta Asiyaya dalbadal hərbi ekspedisiyalar göndərildi. 1717-ci ildə Orta Asiyaya yollanmış Rusiya hərbi ekspedisiyasının rəhbəri Aleksandr Bekoviç-Çerkasskiyə türkmənlər böyük etimad göstərdilər. Bekoviç-Çerkasski çar 1-ci Pyotra yazmışdı: “Müxtəlif truxmen tayfaları siz əlahəzrətə sədaqətlə xidmət edəcəklərini söz verdilər, bunu məktublarla təsdiq etdilər və həmin məktubları mənə verdilər”. Xəzər kənarında yaşayan türkmən tayfaları dənizdə qəzaya uğramış rus gəmiçiləri ilə sıx ünsiyyət qurur və onlara çətinlikləri adlamaqda köməklik göstərirdilər. Həmin ərəfədə Manqışlaq türkmənlərinin Astarxan qubernatoruna göndərdikləri məktubdan aydın olur ki, onlar Rusiya dövlətçiliyinə xidmət etməkdən məmnunluq duyurmuşlar. Türkmənlərin məktubunda deyilir: “300 ilə yaxındır bizim atalarımız və babalarımız Böyük Hökmdara qulluq edirlər”. Böyük Hökmdar dedikdə onlar Rusiya imperatorunu nəzərdə tuturdular. Nəzərə almaq lazımdır ki, həmin dövrdə Orta Asiya hələ Rusiya İmperiyasının tərkibinə qatılmamışdı. 16-cı əsrdən başlayaraq Orta Asiya tacirlərinin Şərqi Avropa ilə karvan ticarəti daha da canlandı. Asiyadan Avropaya gedən əsas ticarət magistralları türkmən ərazilərdən keçirdi. Astarxan ilə Orta Asiya xanlıqları arasındakı ticarət əlaqələri türkmənlərin yaşadığı Üst-Urt və Manqışlaq əraziləri vasitəsilə aparılırdı.

1-ci Pyotrun hakimiyyəti dövrü Rusiya dövlətinin türk xalqları ilə isti münasibətlərinin qurulması dövrüdür. I Pyort 1722-ci ildə Astarxanda çıxışı zamanı Qırğız çölünə hakim olmağın vacibliyini qeyd edərək demişdi: “Qırğız ordası yelbeyin və çöl xalqı olsa da, bu orda Asiya ölkələrinə və torpaqlarına açar və qapı kimi bizə lazımdır”. 1-ci Pyotr Xəzər dənizi hövzəsində Rusiya təsirinin yaranmasına, eləcə də Orta Asiyadan keçərək Şərqə və Hindistana gedən qısa ticarət yollarının açılmasına xüsusi əhəmiyyət verirdi. Rusiya hökuməti öz təsirini yaymaq üçün Xəzər basseyninin şərq hissəsində qalaların və dayaq məntəqələrinin tikilməsinə ehtiyac duyurdu. Orenburqdan və Qazaxstan çöllərindən keçən uzun və yorucu karvan yolu sərfəli deyildi, ona görə də dəniz yoluna üstünlük verilirdi. Rus tacirlər Astarxandan gəmidə Xəzər dənizi ilə Manqışlağa gəlir, oradan isə karvan ilə Xivəyə yollanırdılar. Malların Xəzər dənizi ilə daşınması daha sərfəli, ucuz və təhlükəsiz başa gəlirdi. Türkmənlər Rusiya ilə ticarət əlaqələrinin qurulmasında maraqlı idilər, ona görə ərazilərindən keçən rus tacirlərini xoş qarşılayır, onlara ehtiram göstərir və yol boyu qoruyurdular.
İran şahları tərəfindən əzizlənən, şahsevən tituluna layiq görülən türkmənlər yəhudi mənşəli Məhəmməd şah Qacarın və kürd Nadir şah Əfşarın dövründə kütləvi genosidə uğradıldılar. Qacar şah türkmənlərin başından təpələr düzəldirdi. Qacarlar tərəfindən düşmən münasibət görən türkmənlər İran şahlığına tabe olmaqdan imtina etdilər. Nadir şah Əfşar hakimiyyətə gələndən sonra nümayəndəsini İran ordusuna əsgər vermək tələbi ilə türkmən ellərinə göndərdi. Lakin türkmənlər şah ordusuna əsgər verməkdən imtina etdilər və bildirdilər ki, bundan sonra onlar azad adamlardır. Belə olduqda Nadir şah qardaşı oğli Əliqulu xanı 40 minlik ordu ilə türkmənlərin üstünə yolladı. Türkmənlər şiddətli müqavimət göstərsələr də, təpədən dırnağadək silahlanmış şah qoşunları qarşısında tab gətirə bilmədilər və məğlubiyyətə uğradılar. 1740-cı ilin payızında Amu-Dərya sahillərində, eləcə də Şimali Əfqanıstandan Xivəyə kimi torpaqlarda yaşayan türkmənlərin böyük hissəsi şah qoşunlarının hücumları nəticəsində öz yurd-yuvalarından didərgin düşdülər. 300 min türkmən arabası (1 milyona yaxın insan) Xəzər dənizinin şərq sahillərinə doğru yeridi. Bir neçə ildən sonra isə daxili qarşıdurmalar nəticəsində daha 10 min türkmən arabası Qızılcelqın istiqamətində yola düşüb Rusiya sərhədlərinə yaxınlaşdı. Üst-Urt, Balxan və Manqışlaq ərazilərinə köçən türkmənlər Rusiya hökumətindən kömək istədilər, onları və çörək və ərzaqla təmin etməyi xahiş etdilər. Rusiya hökuməti türkmənlərin faciəsinə etinasız qalmadı. 1741-ci ilin payızında kapitan Tebelyevin rəhbərliyi ilə un və ərzaqla yüklənmiş gəmi Astarxandan Manqışlağa göndərildi.

(Ardı var)

İbrahim Sel

“Avrasiya tarixinin bəzi aspektləri” kitabından
_________________________________________________________________________________________________________










SON XƏBƏRLƏR
İlbər Ortaylı: “Sultan Səlimlə Şah İsmayıl kimi dava edəsi deyilik”
Mayın 29-da Putin və Paşinyan arasında görüş keçiriləcək
Ərdoğandan çağırış: "Seçki mübahisələrini geridə qoyaq"
"Azərbaycan(!) qızının gecə klubunda nə iti azıb ki?.." - Fikir savaşı
Azərbaycan və İranın birgə istehsalı olan avtobuslar satışa hazırlanır
Xəzərdə 6 milyard dollarlıq yeni layihəyə start verildi
Koçaryan Avropa liderlərini köməyinə çağırdı
Əhaliyə hava xəbərdarlığı
Azərbaycan dilinin 113 minlik yeni orfoqrafiya lüğəti hazırlanıb
"Qaz və işığa qoyulan limitin ləğvi məqsədəuyğun deyil" – Deputat
Azərbaycanda zorakılığa məruz qalan uşaqlarla bağlı qaynar xətt yaradılır
Pensiya və əmək haqları yenidən qaldırılacaq – Prezident bəyan etdi
Aqil ABBAS: TELEKANALLARI TELEKANALİZASİYAYA ÇEVİRMƏYİN
"Paşinyan Dağlıq Qarabağda rəngli inqilab etmək istəyir" - NƏZAKƏT MƏMMƏDOVA
Şərif Ağayar: "Laçın indi mənə çatmadığım, çata bilmədiyim bütün arzuların ümumiləşmiş obrazı kimi görünür" - MÜSAHİBƏ
İslam dininə üçlü yanaşma: Mühafizəkarlıq, Dünyəvilik, Millilik - (III yazı)
Prezident və birinci xanım Neftçilər parkının açılışında
Güclü külək və leysan yağışları Gürcüstanda ciddi fəsadlar törətdi
Müasir Azərbaycan Folklorşünaslıqda yeni nəzəri-metodoloji yanaşma təcrübəsi
Bakının şərtinə əməl olunmadıqca, eskalasiya təhlükəsi davam edəcək
"Türk axını"nın Serbiya ərazisində tikintisinə start verildi
Qətlə yetirilən nazir, azad edilən qatil
Əkrəm İmamoğlunun qələbəsi tanındı – SON DƏQİQƏ
Türk deputat İrəvanda erməniləri susdurdu: "Qarabağ Azərbaycanındır"
Mahir Abbaszadə seçiciləri ilə görüşdü - FOTOLAR
Şəki Məhkəməsinə iftira atanlar kimlərdir? - ŞİKAYƏT
AKP rəsmən İstanbulda təkrar seçki tələb edir
Rövşən Rzayev BMT nümayəndəsi ilə görüşdü
Lavrov Azərbaycan və Ermənistan XİN rəhbərlərinin razılaşmasından DANIŞDI
"Belə hoqqabazlarla danışıq yolu ilə Qarabağı azad etmək mümkündürmü?"