Qarabag Media
Haqqımızda Əlaqə

Cümhuriyyət qurucuları: Azərbaycanın ticarət və sənaye naziri - Mirzə Əsədullayev


Tarix:23-12-2018, 13:27 Kateqoriya:Manşet / Şəxsiyyətlər

Cümhuriyyət qurucuları: Azərbaycanın ticarət və sənaye naziri - Mirzə Əsədullayev

Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin tanınmış xadimlərindən olan Mirzə Əsədullayev məşhur Bakı milyonçusu Şəmsi Əsədullayevin oğludur. M.Əsədullayev 1875-ci ildə Bakı şəhərində anadan olmuş və təhsilini Bakı Gimnaziyasında almışdır.

Qeyd edək ki, onun atası Ş.Əsədullayev dövrünün maarif məsələlərinin inkişafına diqqət yetirən şəxslərdən olub və Tiflisdəki Aleksandrovski Müəllimlər İnstitutunun himayəçisi idi.

Ş.Əsədullayev ilk öncə az kapitalı ilə neft çıxaran və emal edən kiçik bir idarə açmış, 1893-cü ildə isə həmin müəssisəni “Şəmsi Əsədullayev və Ko” adlı böyük şirkətə çevirmişdir. Ş.Əsədullayevin Bakıda bir neçə neftayırma zavodu, mexanika emalatxanası, Suraxanı, Sabunçu və Ramanada 37 neft buruğu, Xəzər dənizində neft və neft məhsulları daşıyan gəmiləri var idi. Ş.Əsədullayev 1903-cü ildə Moskvaya köçmüş, Moskvada, Peterburqda da mülklər tikdirmişdir. Ş.Əsədullayev Moskvanın Kiçik Tatar döngəsində böyük ev tikdirmiş və onu Tatar Mədəniyyət Cəmiyyətinə bağışlamışdır. 1917-ci ilin mayında Ümumrusiya müsəlmanları qurultayı burada keçirilmişdir.

Ş.Əsədullayev 1903-cü ildə Moskvaya köçdükdən sonra onun Bakıdakı neft şirkəti ilə bağlı bütün işlərini oğlu M.Əsədullayev həll etmişdir.

M.Əsədullayev onlara aid olan neft ixracı məsələləri ilə əlaqədar tez-tez Rusiyaya getmiş, Moskva, Sankt-Peterburq şəhərlərində yaşamış, bu da ona rus mədəniyyəti ilə tanışlıq imkanı vermişdir. O, rus dilində təhsil aldığına görə , ana dilini öyrənmək üçün Ü.Hacıbəylidən dərs almışdır. Ü.Hacıbəyli Parisin Sorbonna Universitetində təhsil alan kiçik qardaşı Ceyhun Hacıbəyliyə 1912-ci ildə yazdığı məktubda bu haqda məlumat verir.

M.Əsədullayev məşhur milyonçu Musa Nağıyevin qızı Ümmülbanu ilə ailə həyatı qurmuş, 1905-ci ildə onun dördüncü övladı doğularkən həyat yoldaşı vəfat etmişdir. Həyat yoldaşının xatirəsinə yeni doğulmuş uşağa anasının adını qoymuşdur. O, isə sonradan Fransada yaşamış məşhur yazıçı Ümmülbanudur (Banin).

M.Əsədullayevin Xeyriyyə cəmiyyətlərində fəallığını təsdiq edən sənədlər çoxdur. 1905-ci ildə Bakıda ilk qeydə alınan Bakı Müsəlman Xeyriyyə Cəmiyyəti yaradılır. Bu, əsasən, Bakı varlılarının və ziyalılarının cəmiyyəti idi. Cəmiyyətin qurucuları arasında H.Z.Tağıyev, H.Zərdabi, Ə.M.Topçubaşov, Ə.Ağayev (Ağaoğlu), Ə.Hüseynzadə, İ.Hacınski ilə yanaşı M.Əsədullayev də vardı.

M.Əsədullayevin yardımı ilə 1915-ci ilin martın 11-də “Qardaş köməyi” adlı qəzet çap edilmiş və onun təşəbbüsü sayəsində həmin qəzetdən yığılacaq gəlir müharibədən zərər çəkən müsəlmanların faydalanmasına, çar ordusundakı müsəlmanlardan ibarət (“Dikaya diviziya” adlanan) süvari qoşun hissələrindəki döyüşçülərə sərf olunacaqdı.

M.Əsədullayev 1917-ci ildə Rusiyada baş verən Fevral-burjua inqilabından sonra martın 27-də Bakıda yaranmış Milli Müsəlman Şurasının Müvəqqəti İcraiyyə Komitəsinin üzvü seçildi. O, 1918-ci ildən Bakı Neft Sənayeçiləri Qurultayı Şurasının da sədri oldu. O, elə həmin ilin noyabrında Azərbaycan Milli Şurasının hazırladığı Azərbaycan Məclisi-Məbusanının təsisi haqqında qanun əsasında Neft Sənayeçiləri Qurultayı Şurasından parlamentə üzv seçildi.

Qeyd edək ki, 1918-ci ildə Azərbaycan Parlamentinin yaranması ərəfəsində Müttəfiq qoşunların komandanı general Tomsonun M.Əsədullayevlə görüşü olmuşdur. Bu haqda Azərbaycan Milli Şurasının 1918-ci ilin dekabrın 3-də axşam saat 8-də Hökumət üzvlərinin iştirakı və M.Ə.Rəsulzadənin sədrliyi ilə keçirilən iclasda məlumat verilib.

Tomsonun F.X.Xoyskiyə açıqlamasından aydın olur ki, ona Hökumət təşkil edəcək iki adamın adı təqdim olunub: M.Əsədullayev və M.Hacınski. O, qeyd edib ki, ermənilər onların namizədliyi haqqında da təklif irəli sürüblər.

Bu söhbətin davamında F.X.Xoyski general Tomsona belə yaranacaq hakimiyyətə xalqın münasibətinin necə olacağı barədə onun özünün də düşünməsini vacib sayıb.

Daxili İşlər naziri B.Cavanşirin verdiyi məlumatdan aydın olur ki, general Tomson dekabrın 2-də M.Əsədullayevi yanına çağırıb və onunla aparılan iki saatlıq söhbətdə Nazirlər Şurasının sədri vəzifəsinə qeyri-müsəlman namizədin olmasını təklif edib. Lakin, M.Əsədullayevə Tomsonun Hökumət təşkili ilə bağlı təklifinin olunması məlumatı B.Cavanşirə bildirilməyib. Həmin iclasda iştirak edən İttihad, Müsavat, Hümmət və Sosialistlər blokunun nümayəndələri Tomsonun parlamentin öz işinə başlamazdan əvvəl koalisiyalı hökumət təşkili barədə təklifini yazılı şəkildə geri götürməsini təklif edirlər.

M.Hacınski bildirir ki, Tomson mənim və M.Əsədullayevin Hökuməti təşkil etməyimizə inanır. M.Hacınski bu söhbətdə iştirakının olmadığını və bunu M.Əsədullayevin söylədiyini qeyd edir.
M.Hacınski bildirir ki, X.Sultanov, B.Cavanşir mənimlə yemək vaxtı bu təklifimə rədd cavabı aldıqda M.Əsədullayev onlara Tomsona verdiyi cavabı xatırladıb: “Fətəli xan Hökumət sədrliyinə birinci namizəddir” və sonra təkidlə deyib: “Fətəli xan Hökumətin sədri olsun!”.

M.Əsədullayev parlamentdə M.Ə.Rəsulzadənin başçılıq etdiyi Müsavat fraksiyasının (bitərəflərlə birgə) üzvü idi və o, bitərəf sayılırdı.

M.Əsədullayev 1918-ci ilin dekabrın 26-da F.X.Xoyskinin təşkil etdiyi Hökumət kabinetində Ticarət və Sənaye naziri vəzifəsini icra etmişdir. O, bu vəzifəni 1919-cu martın 14-nə − N.Yusifbəylinin formalaşdırdığı yeni Hökumət kabinəsinin fəaliyyətinə qədər davam etdirmişdir.

M.Əsədullayev bu vəzifədə çalışarkən Azərbaycanın xarici ölkələrlə ticarət əlaqələrinin yaradılmasında və yerli sənayenin inkişafında mühüm rol oynamışdır.

Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti dövründə xarici-iqtisadi sahədə müəyyən inkişaf başlamış, xarici dövlətlərlə əmtəə mübadiləsi üçün 20 milyon manatlıq fond yaradılmış, 1919-cu ilin 12 fevralında hökumətin qərarı ilə bu fonddan ilkin ehtiyaclar üçün 10 milyon manat həcmində kreditin buraxılması qərara alınmışdır.

M.Əsədullayevin çıxışlarında və nazir olaraq fəaliyyətində əhalinin zəruri mallara olan ehtiyacının təminində xəzinə gəlirlərini artırmaq üçün əlavə mənbələr axtarmağı və bundan ötrü gömrük gəlirlərini formalaşdırmağı, hər hansı məhsulun xaricə satılıb, yaxud qadağan edilməsi zamanı onun nə dərəcə gərəkli olması, Hökumətə nə qədər gəlir gətirməsi əsas götürülürdü.

M.Əsədullayev Ticarət və Sənaye naziri olarkən Hökumətin hazırladığı qanun layihəsi əsasında xaricə konyak, üzüm və tut spirtinin ixracına icazə verilmişdi. Bu da əhaliyə öz təsərrüfat malları olan üzümü və tutu istehsal etməklə şərab zavodlarına qazanc götürmək imkanı verirdi.

M.Əsədullayevin başçılıq etdiyi Ticarət və Sənaye Nazirliyi nəzdində xarici dövlətlər və bir-birinə yaxın sahələrlə əmtəə mübadiləsi komitəsi fəaliyyət göstərirdi ki, bu komitənin də başlıca vəzifəsi ölkənin iqtisadi və maliyyə vəziyyəti ilə bağlı əsas sayılan neftin ixracını və satışını təşkil etməkdən ibarət idi.

M. Əsədullayev Azərbaycan Parlamentinin iclaslarında iştirakına baxmayaraq, çox az çıxışlar edib. Onun yalnız 1919-cu ilin dekabrın 1-də Parlamentin 102-ci iclasındakı çıxışına rast gəlmək mümkündür.

Saat 11:45-də açılan iclasa sədrliyi H.Ağayev edirdi. O, bildirdi ki, növbədə “Altı yüz milyon manatlıq emissiya müzakirəsi”nin davamıdır. H.Ağayev ilk olaraq sözü Q.Qarabəyliyə verdi. Onun geniş çıxışından sonra, M.Əsədullayev çıxış etdi.

M.Əsədullayev dedi: “Tənqid gözəl şeydir. Yaxşı olardı ki, tənqid olunduqda bir yol da göstərilsin. Keçən natiqlərdən birisi pək doğru olaraq söylədi ki, burada tənqid olunur. Lakin heç bir yol göstərilmir. Qara əfəndi dedi ki, yol göstərmək bizim vəzifəmiz deyildir. Necə yəni, vəzifəmiz deyildir? Burada sağ sola, sol sağa bir çox sözlər dedi. Lakin mən o qədər deyə bilərəm ki, bir kərə ona yaxın düşsək, o vaxt məlum olar ki, gərək biz burada söylənilən sözlərin çoxunu danışmayaq. Sol firqələr burada sənayeçilərdən çox danışdılar. Deyirlər ki, sənayeçilər də çox pul qazanırlar. Bir sənayeçi var, bir də var alverçi. Bunlar bir-birinə qarışdırılmamalıdır.

Sosialistlər sosializmin Fransadan başladığına görə ən çox oradan danışırlar. Bizim halımızı Fransa ilə müqayisə etmək doğru deyildir. Fransa həmin Fransadır ki, beş milyardı rus müharibəsindən sonra bir il müddətində verə bildi. Burada deyirlər ki, bizim emissiyamız üç milyon idi, indi altı yüz milyon istənilir, sabah da doqquz yüz milyon olacaq. Görək bunu təmin edə bilirik, ya yox? Diqqətlə baxanda sol firqələrin hər zaman məbuslarının milliləşdirilməsini istəyirlər, bir kərə statistikaya nəzər salsanız, o zaman anlaşılar ki, mədən işləri nə haldadır. Əgər müsaidə buyursanız, mən sizə burada bir çox dəlillər göstərə bilərəm. Mən götürürəm 10-cu ildən. 10-cu ildə 474 milyon pud, 12-ci ildə 474 milyon pud, 13-cü ildə 460 milyon pud, 16-cı ildə 434 milyon pud neft hasil olduğu halda, 19-cu ildə 6 ay müddətində 127 milyon pud hasil olmuşdur. 10-cu ildə 2840 dənə buruq var idi. 12-ci ildə 3142, 13-cü ildə 3445, 16-cı ildə 3573, 19-cu ildə 2027 buruq işləmişdir. 10-cu ildə 518 quyu qazılmışdır. 12-ci ildə 487, 13-cü ildə 708, 19-cu ildə 77 quyu qazılmışdır.

Sonra biz buradan 1910-cu ildə 280 milyondan 300 milyona qədər neft çıxarırdıq, amma indi çıxır 30 milyon pud. Sol firqələr bizə deyirlər ki, siz fəhlələri boğursunuz. 13-cü ildə bizim 45 min əmələmiz var idi. Amma bu il 34 min olmuşdur. Demək, 12 min az olubdur. Halbuki, neft istehsalı görürsünüz ki, nə qədər azalmışdır. Sənayeçini güclə artıq adam saxlamağa vadar etmək olmaz”.

M.Əsədullayev çıxışında ciddi təkliflər irəli sürür və onun dedikləri iclas zalından “doğrudur, doğrudur” sözləri ilə təsdiqlənir.

1920-ci ilin aprelin 27-də Azərbaycan Rusiya bolşevikləri tərəfindən işğal edildikdən sonra, Azərbaycan Cümhuriyyətinin naziri olmuş şəxs kimi M.Əsədullayevin ağır günləri başladı.

M.Əsədullayevin qızı Ümmülbanu (Banin) “Qafqaz günləri” əsərində Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətindən sonrakı ilk günlərdə, bolşeviklərin işğalı dövründə atasının vəziyyətini, hadisələrin ona təsirini belə yazırdı: “Atam dərin depressiyada idi. O, bütün vaxtı kədərli halda susurdu. O, qısa müddətli respublikanın nazir vəzifəsinə aldanaraq, vaxtında Bakıdan gedib pullarını xarici banka köçürməmişdi. Onun sarı rəngli nazir qovluğu boşalmış, qapımızdakı gözətçilər götürülmüş, vəzifəsi əhəmiyyətini itirmişdi. Atamı uzaqgörən olmaması fikri üzürdü. Bir müddət ciddi bir dəyişiklik olmadı. Sonra atamı həbs etdilər. Onun nazir, varlı müxalifət partiyanın rəhbərlərindən olması yeni hakimiyyətin diqqətindən kənarda qala bilməzdi”.

M.Əsədullayev həbsdə olarkən, bacısı Sara xanım Həsənovanın və digər iki bacısının imzalayıb, Fövqəladə Komissiyaya göndərdiyi məktubda yazılmışdı: “Əksinqilabi ilə mübarizə üzrə FK-ya. “Qoqol” küçəsi, 9 saylı binada yaşayan Sara xanım Həsənova, qızlıq soyadı Əsədullayeva tərəfindən ərizə: “Cari ilin may ayının 27-də mənim qardaşım Mirzə Əsədullayev həbs edilib. Onun müntəzəm surətdə həkim köməyi tələb edən xəstə vəziyyəti həbs altında saxlandığı üçün onu bu imkandan məhrum edir və ona güclü fiziki əzablar verir. Buna görə, mən Fövqəladə Komissiyadan xahiş edirəm, onu həbsdən azad edərək, mənim və mənim bacılarımın himayəsinə versin. Bakı şəhəri, 27 may, 1920-ci il”.

M.Əsədullayevin qızı Banin (Ümmülbanu) xatirələrində atasının həbsdən azad olunmasına Cəmil adlı şəxsin vasitəsi ilə onun dostu olan bir komissarın xüsusi köməyini qeyd edir.

M.Əsədullayev həbsdən azad edildikdən sonra, Azərbaycan SSR Hökumətindən rəsmi icazə alaraq, 1921-ci ilin noyabrında Fransaya getdi və ömrünün sonuna qədər orada yaşadı.

M.Əsədullayev Fransada olduğu dövrdə Ə.M.Topçubaşovun tövsiyyəsi ilə 1920-ci illərin ortalarında yaradılmış Azərbaycan Neft Sənayeçiləri Cəmiyyətinin Sədri oldu. Cəmiyyətin İdarə Heyətinə Azərbaycan milyonçularının övladları, qohumları və digər neft sənayeçiləri də üzv idilər.

1927-ci ildə M.Əsədullayev “Royal Doyç” Deterding kampaniyası ilə gələcəkdə neft çıxarılması barədə 16 min funt sterlinq məbləğində müqavilə bağladı (9, s. 117). Bu müqavilə öz növbəsində “Royal Doyç”la rəqabət aparan “Standart Oyl” kampaniyasını bərk narahat etdi.

1927-ci ilin fevralın 21-də Azərbaycan neft sənayeçiləri qrupu, Azərbaycan Neft Sənayeçiləri Cəmiyyətinin Fransada sədri vəzifəsini icra edən M.Əsədullayevə fransız sahibkarı R.Dammanla müqavilə bağlamaq üçün mandat verdilər. Həmin müqavilədə Azərbaycan Respublikasının Nümayəndə Heyətinin Bakının Sabunçu rayonunda 25 desyatin neft olan sahəni R.Dammana icarəyə verilməsi qeyd olunurdu.

Bunun müqabilində Azərbaycan Nümayəndə Heyətinə bir milyon frank məbləğində pul ayrılır və cəmiyyətin adından M.Əsədullayev təminatçı olurdu.

Ə.M.Topçubaşovun fransız sahibkarı R.Dammana 1927-ci il 21 fevral tarixli məktubunda 100 000 (yüz min) frank vəsaitin onların hesabına köçürüldüyü məlumatı vardır.

Aydın olur ki, Ə.M.Topçubaşov X.Sultanov vasitəsi ilə həmin puldan 5000 (beş min) frank məbləğində İstanbula − M.Ə.Rəsulzadəyə göndərmiş, o, isə həmin vəsaiti Milli Mərkəzin büdcəsinə təqdim etdiyini yazmışdır.

M.Əsədullayev 1936-cı ildə Parisdə vəfat etmişdir.

Nəsiman Yaqublu
Tarix elmləri doktoru


Moderator.az










SON XƏBƏRLƏR
Qənirə Paşayeva Murad Köhnəqalanın azadlığa buraxılmasına vasitəçi oldu
Milli Qurtuluş Günü münasibəti ilə Kürdəxanıda məcburi köçkünlər üçün tibbi aksiya keçirilib
Kərəm Məmmədli kafedra müdiri təyin edildi
Rövşən Rzayev BMT İnkişaf Proqramının nümayəndəsi ilə görüşüb
Meral Akşenerdən Elçibəy ailəsinə başsağlığı
Gestapoda sovetlərin adamı – həqiqi Ştirlits olubmu? -Məxfi sənədlər(FOTOLAR)
Azərbaycanda Qurtuluş günü qeyd olunur
Azərbaycan XİN Ermənistan XİN-in bəyanatına cavab verib
Elçibəyin həyat yoldaşının dəfn ediləcəyi yer açıqlandı
Bakıda ana və qızı özlərini 10-cu mərtəbədən atdı - Hər ikisi öldü
Fərizənin anası vəfat edib
Qazaxıstandakı mitinqlərin səbəbi budur - Tokayev
Qarabağ əlillərinə 50 avtomobil verildi
Məmməd Əmin Rəsulzadənin və Nuru Paşanın şəkilləri Avronun üzərinə vuruldu
Azərbaycandan Batumiyə birbaşa aviareys açıldı
TÜRKPA-nın baş katibindən Azərbaycan haqqında önəmli bəyanat
Oqtay Əsədov: “100 nəfər oturub 78 nəfər səs verir, bu nə deməkdir?”
Çavuşoğlu: "NATO Türkiyəni müdafiə edə bilmir, ona görə Rusiyadan S-400 alırıq"
Elçibəyin həyat yoldaşı vəfat etdi
Azərbaycanda 5 km 100 m uzunluqda Dövlət Bayra­ğı hazırlandı
İdlibdə Türkiyə ordusunun mövqelərinə 34 raket atıldı –Rəsmi Ankara Rusiya və İrana səsləndi
Ermənilər "Məşədi rəqsi"ni də OĞURLADILAR – VİDEO
Rəşad Mahmudov təcili yardım həkimlərinin döyülməsindən danışdı – TƏKLİF
"Yol hərəkəti haqqında" qanuna dəyişiklik edildi
Ermənilərin aviasiya vasitələrimizi vurmaq cəhdi uğursuz olub - VİDEO
Ermənistan Qarabağa turist cəlb edə bilmir - FAKTLAR
Dövlət Komitəsinin sədri və sədr müavinləri bölgələrdə vətəndaşları qəbul ediblər
Elmar Məmmədyarov: "Ermənistan rəhbərliyinin məsuliyyətsiz davranışı danışıqlar prosesinə xələl gətirir"
Ukrayna ordusu Donetskin 100 metrliyində
Doğum günün mübarək olsun, ŞƏHİD!