Qarabag Media
Haqqımızda Əlaqə

Nəcəfqulu bəy Vəliyev - 160


Tarix:7-07-2018, 00:42 Kateqoriya:Manşet / Şəxsiyyətlər

Nəcəfqulu bəy Vəliyev - 160 Şair-tərcüməçi, həvəskar aktyor Nəcəfqulu bəy

Azərbaycan klassik ədəbiyyatının görkəmli nümayəndəsi Nəcəfqulu bəy Vəliyev 1858-ci ildə Şuşada anadan olmuşdur. O, tarixin müxtəlif dövrlərində görkəmli dövlət, elm, mədəniyyət xadimləri ilə tanınmış Baharlı tayfasının layiqli övladlarından biridir. Şərqin, o cümlədən Azərbaycanın ictimai-siyasi, mədəni həyatında aparıcı rol oynamış Baharlı tayfasının görkəmli şəxsiyyətlərindən Əlişəkər bəy Baharlı, Bayram xan Baharlı, Mirzə Əbdürrəhim xan Baharlı, Mirzə Vəli bəy Baharlı Nəcəfqulu bəyin ulu babalarıdırlar. Bu məqalə “Şərq tarixi: Baharlılar” (I kitab, Bakı, 2013) adlı monoqrafiyam əsasında hazırlanmışdır.

Nəcəfqulu bəyin atası Mirzə Məhəmmədhəsən bəy Vəliyev Bakıda, Qubada quberniya katibi vəzifəsində işləmiş, ərəb, fars, rus dillərini mükəmməl bilmişdir. Şirvan seyidlərinin şəcərələrini ərəb dilindən rus dilinə tərcümə etdiyi üçün çar hökuməti tərəfindən medalla mükafatlandırılmışdır. Məqalədə təqdim edilən Nəcəfqulu bəy Vəliyevin fotoşəkli Sevda xanım Məmmədovaya məxsusdur. O, Nəcəfqulu bəy Vəliyevin nəticəsidir.
Nəcəfqulu bəy Vəliyev ilk təhsilini Şuşada almış, ikiillik Quba şəhər məktəbində oxumuşdur. Rus, fars dillərini mükəmməl bildiyi üçün uzun illər Bakı quberniya idarəsində tərcüməçi işləmişdir. Azərbaycan Respublikası Dövlət Tarixi Arxivində saxlanılan 1886-cı ilə aid arxiv sənədində o, Bakı quberniyası katibi vəzifəsində çalışmışdır. Nəcəfqulu bəy Vəliyev istedadı, qabiliyyəti sayəsində atası kimi hökumət yanında hörmətli şəxslərdən sayılmışdır.

Nəcəfqulu bəy Vəliyev Mir Möhsün Nəvvabın təşəbbüsü ilə Şuşada fəaliyyət göstərən “Məclisi-fəramuşan” (“Unudulmuşların məclisi”) adlı ədəbi məclisin üzvü olmuş, “Şeyda” təxəllüsü ilə klassik üslubda şeirlər yazmışdır. Onun haqqında ilk məlumat və yaradıcılığından bəzi nümunələr Mir Möhsün Nəvvabın “Təzkireyi Nəvvab” (Çapa hazırlayanı və ön sözün müəllifi: filologiya elmləri namizədi Əkrəm Bağırov) (Bakı,1998) əsərində verilmişdir.

Bu kitaba daxil edilmiş Nəcəfqulu bəy Baharlı sərlövhəli yazıda qeyd edilmişdir: “Nəcəfqulu bəy Mirzə Məhəmməd Həsən bəy oğlu Baharlı Qarabağ vilayətinin əhalisindəndir. Baharlı Şuşaya tabe olan kəndin adıdır. 33 yaşlı, düz əxlaqlı bir cavandır. Mirzə Vəli Vidadinin övladlarındandır. (Mirzə Vəli bəy Baharlı-O.Z.B). Bəzən şeir yazır. Aşağıda yazılmış müxəmməs onun şeirlərindəndir. Təxəllüsü Şeydadır.”
Kitabda Mirzə Yəhya bəy Qarabaği adlı şair haqqında da yazılmışdır. “Təzkireyi Nəvvab”ı çapa hazırlayan və ön sözün müəllifi filologiya elmlər namizədi Əkrəm Bağırov bir sıra faktları əsas gətirərək Nəcəfqulu bəy Baharlı ilə Mirzə Yəhya bəy Qarabağinin eyni şəxs olması qənaətinə gəlmişdir.

Tanınmış ədəbiyyatşünas alim Nəsrəddin Qarayevin topladığı və tərtibçisi olduğu “Poetik məclislər” (Bakı, 1987) kitabına tanınmış şairin bir müxəmməsi daxil edilmişdir. Nəcəfqulu bəy Vəliyevin yaradıcılığı ilk dəfə kitab halında 2006-cı ildə Bakıda çap edilmişdir. Nailə Mustafayevanın nəşrə hazırladığı Nəcəfqulu bəy Vəliyevin “Şeirlər” adlanan bu kitabına müəllifin qəzəlləri, müxəmməsləri, müstəzadları, rübailəri, dübeytləri, müxtəlif şeirləri, qitə, hekayə və əfsanələri, tərcümələri, tövbənaməsi daxil edilmişdir. Onun “Gülşəni-maarif” təzkirəsi filologiya üzrə elmlər doktoru Paşa Kərimovun ön sözü ilə nəşrə hazırlanmış, 2014-cü ildə Bakıda işıq üzü görmüşdür.

Nəcəfqulu bəy Vəliyev Azərbaycan teatr tarixinin inkişafında əvəzsiz xidmətlər göstərmiş sənətkarlardan biridir. Onun adı həvəskar aktyor kimi milli teatr tariximizdə xüsusi yer tutur. Onun və aktyor qardaşı Əbülfət bəy Vəlinin adları H.Mahmudbəyov, C. Zeynalov, H.Ərəblinski, H.Q.Sarabski, M.Əlvəndi kimi görkəmli teatr xadimləri ilə bir sırada çəkilir.

Nəcəfqulu bəy Vəliyevin aktyorluq fəaliyyətinin görkəmli tədqiqatçısı professor Cəfər Cəfərov onun yaradıcılığına obyektiv qiymət vermiş, maraqlı fikirlər söyləmişdir. Mərhum teatr tədqiqatçısının fikrincə, Azərbaycan dramaturgiyasının banisi M.F.Axundovun “Hacı Qara” tamaşasında Hacı Qara obrazını ilk dəfə Əsgər bəy Adıgözəlov oynamışdır. Bu rolun ikinci ifaçısı isə Nəcəfqulu bəy Vəliyevdir. Cəfər Cəfərov Nəcəfqulu bəy Vəliyevin teatr fəaliyyətini bu cür qiymətləndirmişdir: “80-cı illərin axırlarına doğru Azərbaycan teatrının artıq Nəcəfqulu Vəliyev və Cahangir Zeynalov kimi görkəmli həvəskar aktyorları öz sənətkarlıqları, ağıllı oyunları ilə tamaşaçıların diqqətini cəlb edirlər. Gözəl müşahidə qabiliyyətinə malik olan bu aktyorlar, eləcə də adları mətbuatda çəkilən bir çox başqaları xalqın məişətini, adət və ənənələrini yaxşı bildiklərindən, təbii və inandırıcı, canlı və təsirli səhnə surətləri yaratmağa müvəffəq olurlar”

Cəfər Cəfərovun tədqiqatlarına istinadən Nəcəfqulu bəy Vəliyev 1887-ci ildə Bakıdakı teatr dəstəsinə rəhbərlik edən Həbib bəy Mahmudbəyovun köməkçilərindən biri idi. 1888-ci ildə teatr dəstəsi inkişaf edərək truppa halında formalaşırdı. Üç ildən sonra Gürcüstandan Bakıya gəlmiş Nəriman Nərimanov da bu truppanın üzvü olmuşdur.

Azərbaycanın professional musiqili teatrının banilərindən biri, Azərbaycanın xalq artisti Hüseynqulu Sarabski öz xatirələrində Nəcəfqulu bəy Vəliyevi yada salmışdır: “...Bir dəfə cümə günü dərsimiz olmadığına görə bibimgilə getdim. Otağa girib gördüm bibimin əri Ağabba bəyin yanında gözlüklü bir nəfər oturub deyir: “bu bileti al!” Mən onun nə bileti olduğunu sordum. O, - Nəcəfqulu bəy Vəliyev – dedi: “Bu teatr biletidir”. Teatr adını eşitcək Ağabba bəyə yalvarıb dedim: “Mən heç teatr görməmişəm, bilməyirəm necə olar, mənim üçün də birini al, mən də gedim görüm nə var!”

Nəcəfqulu bəy mənim həvəsimi görüb əlində olan biletlərdən birini mənə verərək dedi: “Mən bu bileti sənə bağışlayıram, get tamaşa elə!”....” .
“Kommunist” qəzetində çap edilmiş Hüseynqulu Sarabskinin səhnə fəaliyyətinin iyirmi illik yubileyi münasibəti ilə yazılmış məqalədə qeyd olunur ki, o ilk dəfə teatrda M.F.Axundovun “Sərgüzəşti-vəziri-xani-Lənkəran” komediyasına tamaşa etmişdir. Bu tamaşadan sonra H.Sarabski teatrı sevmiş, fikrini Nəcəfqulu bəy Vəliyevə bildirmişdir. Nəcəfqulu bəy onu evinə dəvət etmiş, burada Nəriman Nərimanovla tanış olmuşdur.

Qulam Məmmədlinin araşdırmalarına görə, Mirzə Fətəli Axundovun anadan olmasının 100 illik yubileyi münasibətilə Nəcəfqulu bəy Vəliyevin iştirakı ilə “Sərgüzəşti-mərdi-xəsis”, “Məstəli şah” komediyalarının tamaşası hazırlanmışdır. “Yeni İrşad” qəzetinin 20 oktyabr 1911-ci il sayında dərc edilmiş “M.F.Axundovun yubileyinə dair” başlıqlı yazıda bu barədə məlumat bildirilmişdir.

Nəcəfqulu bəy Vəliyev görkəmli Azərbaycan ziyalısı Həsən bəy Zərdabinin bacısı qızı İmarət xanım Adil bəy qızı Məlikova ilə ailə həyatı qurmuş, Züleyxa xanım (1890-1908), Səltənət xanım (1893-1976), Məhəmmədhəsən bəy (1896-1937), Cavad bəy adlı dörd övladı olmuşdur.

Nəcəfqulu bəy Vəliyev məşəqqətli həyat yaşamış, ağrılı-acılı ömür sürmüşdür. Görkəmli aktyor, rejissor olan kiçik qardaşı Əbülfət bəy Vəlini erkən yaşlarında itirmişdir. Sovet Rusiyasının hərbi müdaxiləsi nəticəsində Azərbaycan müstəqilliyini itirdikdən sonra digər qardaşı Məmmədtağı bəy İsveçrəyə mühacirət etmiş, özü isə ailəsi ilə təqib olunmuşdur. Nəcəfqulu bəy Vəliyevin ilk övladı Züleyxa xanım toyu ərəfəsində qəflətən dünyasını dəyişəndə 18 yaşında idi. Kiçik oğlu Cavad bəy uşaq yaşlarında vəfat etmişdir. Böyük oğlu görkəmli dövlət xadimi, ensiklopedik alim Məhəmmədhəsən bəy Vəliyev (Baharlı) 1937-ci ildə həbs edilib, Nargin adasında güllənənəndə ixtiyar yaşlı Nəcəfqulu bəy qızı Səltənət xanımın himayəsində idi. Yeni hökumətin yerli nökərlərinin təzyiqlərinə, Məhəmmədhəsən bəyin faciəsinə Nəcəfqulu bəy Vəliyevin ürəyi dözməmiş, 1937-ci ildə, 79 yaşında vəfat etmişdir.

Bu il həvəskar aktyor, şair, tərcüməçi Nəcəfqulu bəy Vəliyevin anadan olmasının 160 yaşı tamam olur. O, az tədqiq olunan ziyalılar sırasındadır. Onun həyatı və fəaliyyəti öyrənildikcə zamanla layiqli qiymətini alacaqdır.

Orxan Zakiroğlu (Baharlı)
tədqiqatçı-jurnalist










SON XƏBƏRLƏR
İbrahim Tatlısəsi azərbaycanlı həkim sağaltdı
İraq Kərkükdən yenidən neft ixracına başladı
"Azərbaycan televiziyalarından bütün şou verilişlərini yığışdırardım" — Xeyrəddin Qoca
Azərbaycana qayıdan sabiq nazir yenidən xəstəxanaya yatırıldı
Gələn il pensiyalar 35% artacaq - Nazirdən açıqlama
Belçikada insan cəsədindən gübrə kimi istifadə ediləcək
Gələcək rektora müraciət
Deputat Mahir Abbaszadə yüksək vəzifəyə təyin olundu
"Müalicəmi bitirib Bakıya qayıdacağam" — Rasim Balayev
“Özünü pis kişi eləmə...” - “Qoy başına kül qoysunlar...”
Bakıda güclü yanğın: Alov məktəb və yataqxananı ağuşuna alıb
"Azərbaycanda əməkhaqları digər ölkələrlə müqayisədə çox aşağıdır" — Ziyad Səmədzadə
"Məndən küsüb, inciməyə nə var ki..." — Nizami Abbasovun şeirləri
Flora Kərimova nazirin yerində oturmasından danışdı: “Heç kimə heç nəyi keçməyəcəyəm”
Sənədləri qaydasında olan 114 şəhidin 146 vərəsəsinə birdəfəlik ödəniş edilib
Ərdoğan ABŞ-ın 3 PKK liderinin başına mükafat qoymasını “oyun” adlandırdı
Ukraynada polis rəisi olan azərbaycanlı xanım
Seçkilər heç nəyi dəyişməyəcək - Hədəf yenə Yaxın Şərq və İrandır
Yerli sakinlər və məcburi köçkünlər Bakı “Lift-təmir” İB rəhbərliyinə MİNNƏTDARLIQ ETDİ
Klinton yenidən prezidentliyə namizədliyini irəli sürmək istəyir
Türkiyədən bayraq gününə dəstək - FOTO
Mustafa Kamal Atatürkün ölümündən 80 il ötür - VİDEO
Bir kərə yüksələn bayraq bir daha enməz!
Qurban Qurbanov robot qapıçıya qol vurmağa çalışacaq
Xalq artisti Amalya Pənahova dəfn olunub
“Anamı gecə ilə aparıb Laçında dəfn etdik” - 54 gün mühasirədə qalan şəxslə müsahibə
“Bu çöllər bizə lazım deyil... torpaqları qaytarmağa hazırıq...” - Paşinyanın kitabı başına bəla olub
Bayrağı düşmənə verməyən oğul - NATİQ QASIMOV
Türkiyə və Türkmənistan Trans-Xəzər qaz kəmərini müzakirə ediblər
“...Qırmızı koftalı, yaşıl tumanlı...” — Xan Şuşinski bayrağımızı gizli musiqi ilə vəsf etmişdi