Qarabag Media
Haqqımızda Əlaqə

Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin 100 illiyi qarşısında


Tarix:4-12-2017, 13:53 Baxış Sayı:38 Kateqoriya:Manşet / Tarix

Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin 100 illiyi qarşısındaŞirməmməd HÜSEYNOV

Neçə min illik dövlətçilik tariximizdə ilk dəfə “Azərbaycan” adlı müstəqil dövlətimizi - Xalq Cümhuriyyətini yaratmış, qısa müddətdə olsa da, şərəflə yaşatmış və dünyaya tanıtmış istiqlal mücahidlərimiz məcburi fasilə dövründə mühacirətdə nələr yazmış, nə düşünmüş, bizlərə nəyi vəsiyyət etmişlər - oxuyaq, düşünək, bu günümüz üçün fəxr edək!

BOLŞEVİK FİRQƏSİNDƏ QRUP QAVĞALARI

Sovet Rusiya, həyatının ən əhəmiyyətli bir dövrünü yaşıyor. Sosyalist cənnətindən doğulan - bir növ komunist adamı deye biləcəgimiz - Trotskinin də dava etdiyi vəchilə, ibtidai cığırından çıxan komunist - bolşevik firqəsini üçündən gəmirən illət artıq ölümcül əsərlərini göstəriyor.

Alma-Atadan, İstanbula atılan Trotski tərəfdarlarının bir çoxu sürülmüş, bir qismi də həbsxanalara qoyulmuşdur.

Günün müzəffər qəhrəmanı Stalindir. Fəqət bu zəfərlə o, həqiqətən də davayı qazanmışmıdır? Rusiyada görülen vəkəələr bu suala, evət, dedirdəcək mahiyətdə degildir.

Trotskizmin bərtərəf edilməsinə rəğmən, sovet mətbuatı, müxalifətə qarşı elan olunan səfərin qəti zəfərini tərif etməklə məşğuldur. Bu dəfə ise atəş sola degil, sağadır. Sağ cərəyanı temsil edən liderlərin komisarlar heyəti rəisi Rıkov ilə, icra heyeti rəisi Kalinin olduqları ötədən bəri mərufdur. Leninden sonra firqənin tanınmış bir nəzəriyyəçisi sayılan Buxarinin də müxaliflər tərəfinə keçdiyi təvatür hökmünü almışdır. Müxtəlif mənbələrdən təyid olunduğuna görə, Buxarinin Stalin əleyhinə gizli bir hərəkəti açılmış və bu üzdən “Pravda”nın baş mühərrirliyindən rəsmən olmasa da, felen istefa etmək məcburiyətində qalmışdır. Bu istefaya isə Buxarini əsəbiyətlə ağladan bir disiplin mühakiməsi təqəddüm etmiş imiş. Buxarinlə bərabər, əmələ sindikaları rəisi Tomskinin də Stalinə qarşı pozisyon aldığı xəbər veriliyor.

Məsələ nədən ibarətdir? “Yoldaşlar” niyə keçinəmiyorlar? Bolşevik oliqarşisini biri-birinə düşürən səbəb nədir?

Eyni ifadənin müxtəlif idarələrini təşkil edən bu suallara cavap verəlim:

Komunist firqəsi Rusiyada ictimai həyatilə yaşamaq haqqına malik biricik üzviyətdir. Bu vəziyətilə o, istər istəməz, məmləkətdə hüsula gələn ictimai yeni qüvvətlərin təsirinə tabedir.

Daima bu təsir altında bulunan və bundan qurtulmaq üçün, zaman-zaman, təmizləmə əməliyəsinə məruz qalan Bolşevik firqəsində ötədən bəri görülən qruplaşmalar başlıca üç istiqamət üzərində davam ediyor: sol, sağ, mərkəz!

Solların müməssili Trotskiydi; kəndisinin də qəzetələrə söylədigi kibi, onunla tərəfdarları komunist prinsiplərinə sadiq qaldıqlarını dava ediyorlar. “Daimi inqilab” (revolusiyon permanan) nəzəriyəsinin mucidi olan Trotski, zatən Leninin əskəri komunizmdən ricət edərək, yeni iqtisadi siyasətə keçmək politikasını bele tərəddüd və şübhə ilə qəbul etmişdi. Onun “səyin əskəriləşdirilməsi” (militarizasion dü travay) haqqındakı projesinə qarşı Leninin mücadile etdiyi dəxi əhlinə məlumdur. O, daxili siyasətdə köylüyə yüklənərək, əmələyi tərcih edərək, tamam bir sürətlə sənayeləşdirmə (indüstrializasiyon) siyasətini yürütmək surətilə “sosyalizasyon” əməliyəsini, heç durmadan, tətbiq etmək istədiyi kibi, xarici siyasətdə də Üçüncü İnternasyonalın daha aktiv surətdə çalışmasını tələb edər; çünki, onunca, yalnız tək bir məmləkətdə sosyalizm qurmaq qətiyyən mümkün degildir. Beynəlmiləl ixtilal mə qsədlərini ihmal ilə, sadə Sovet Rusiyanın keçici və günlük mənfəətlərini hesaba alaraq, hərəkət etmək, onunca, böyük qayəyə bir ihanət və sosyalizmə bir xəyanətdir.

Sağlar isə başqa nöqtədən nəşət edərək, tamamilə müqabil bir hədəfə doğru gəliyorlar. Onlar sözdə olmasa da, iştə Leninin yeni iqtisadi siyasət demek olan “nep” siyasətinə keçdiyini tarixi bir zərurət kibi alıyor və bu zərurəti, kapitalist cahan vəziyətinin getdikcə istiqrar peyda etdiyini təqdirlə, daha ziyadə hiss edərək, “nep”dəki kapitalist ünsürlərə daha çox qiymət və əhəmiyət veriyorlar: Onlarca köylü ile yola getməli, kiçik köylü mülkiyyətilə daha ziyadə hesablaşmalıdır. Eyni zamanda, bunlar Avropa kapitalist dövlətlərlə də qətiyətlə anlaşmayı tərvic ediyorlar. Bunlar da (o qədər sərahətlə olmasa bele) Trotski kibi, tək bir məmləkətdə sosyalizm qurmanın imkan xaricində olduğuna qanedirlər; şu qədər var ki bunların eyni görüşdən çıxardıqları nəticə başqacadır. Trotski Rusiyada sosyalizmin tamamilə vücuda gəlməsi üçün cahan ixtilalının təsirini lazım gördügü halda, bunlar biləks, cahan ixtilalının durduğuna nəzərən, Rusiyada sosyalizmin tətbiqində israr etməyib milli rus ehtiyaclarilə hesablaşmayı daha xeyirli buluyorlar.

Bu cərəyan ictimai məsnət və iqtisadi əsas etibarilə, obyektiv (afaqi) olaraq, daha qüvvətli olduğu halda sübyektiv (enfüsi) olaraq, fərzə, Trotski qədər otorite sahibi və cəsur şəxsiyyətlərə malik degildir.

Stalin tərəfindən təmsil olunan mərkəzi cərəyan isə, beynəlmiləl cahan siyasətinin təqdirində iki tərəfin də təşxis etdiyi vəziyəti qəbul etməklə bərabər, nəticədə onlardan ayrılıyor: o nə Trotskinin bir növ “ya ölüm, ya zəfər” təbiyəsini, nə də sağların köylüçülük siyasətini qəbul ediyor. Stalin “cahan ixtilalı durmuşsa - dursun, sosyalizm tək bir məmləkətdə dəxi qurula bilir” diyor. Bu formul sayəsində o, Trotskinin xitab etdiyi ortodoks komunistlərə qarşı sosyalizasyon ləffazlığını qullandığı kibi, sağların köylüçülüklərindən də istifadə ediyor. Onunca da əsas əmələdir; fəqət əmələ firqəsi, əksəriyəti köylüdən ibarət olan tək bir məmləkətdə, kapitalist dünyadan mücərrəd bir halda, sosyalizm tətbiqatına məcbur olduğundan, təbiətilə köylüyə qarşı müdara siyasətinə məcburdur.

Bu ideoloji ona gah Rusiyadakı siyasi ən real bir qüvvət təşkil edən köylü ünsürləri, gah da bir qismi komunistlər arasında hala cazibəsini qeyb etməyən ortodoks komunizm ləffazlığına qiymət verərək, köylüyə qarşı sərt davranmaq üsulunu təlqin ediyor.

Trotski Leninlə bərabər kəndisini zəfərdən zəfərə götürən əskəri komunizm dövrinə məxsus klassik taktikin davamını təqib etməyi tövsiyə edərkən, inqilabın cazib şüarlarilə kəndi kəndinə hərəkət və üsyan halında olan geniş xalq kütlələrinin şimdiki halda tamamilə əks bir ruhda olduğunu nəzərə almayan yanlış bir yoldadır. Sağların anlayışı daha real olsa da, təəzzüv və cəsarətləri son sözü söyləmək və ona görə hərəkətə keçmək üçün kafi gəlmiyor. Stalin isə mərkəzi işğal ilə gah bu, gah o tərəfi qırbaclıyaraq idareyi-məsləhət yolunu tutmuş gediyor.

Sollarla mücadilədə o, sağlarla bərabər bulunuyordu. Bu mücadilə müəyyən bir nəticəyə gəlincə, sağlarla da arası açılmşdır. Sollar əmələdən bir qisminə, sağlar da köylülərə və sovet idarəsindəki münəvver məmurlarla, “nep” məhsulu siniflərə istinad edərkən, Stalin ictimai zümrələrdən ziyadə, firqə makinasına istinad ediyor. Hali-hazırda sovet komunist firqəsilə sovet müessisələrində yapılan “təmizləmə” əməliyəsinin nəticəsində sovet müəssisələrinin “firqələşməsi” bilxassə təqib olunuyormuş. Şimdiyə qədər əksəriyətlə Rıkov tərəfdarları tərəfindən tutulmuş olan məsuliyətli sovet idarələri Stalinçilər əlinə keçiyor və bu surətlə, zatən katibi ümumi sədaqətkarları tərəfindən işğal olunmuş bulunan firqə aparatı kibi, sovet aparatı da kamilən firqədəki hakim cərəyanın əlinə keçmiş oluyor.

Şu surətlə bütün dizginləri əlinə alan diktator Rusiyayı içində bulunduğu bu günkü böhandan qurtara biləcəkmidir? Digər təbirlə əskəri komunizm dövründə olduğu kibi, kəndisindən tələb olunan “zəhərə fəzləsini” verməkdən imtina edərək, sovet seçkilərində komunist firqəsinə min dürlü müşkülat çıxaran köylülərlə, genə əskəri komunizm zamanlarını xatırladan mənzərələrə şahid olub, zəruri ehtiyaclarını təmin üçün, ərzaq vəsiqələri almaq və saatlarla sıraya durmaq məcburiyətində qalan şəhərliləri tətmin edə biləcəkmidir?

Bir sual ki cavabını bizə yaxın istiqbal verəcək və bir sual ki onun cavabı tarixdə də az degildir!

“Odlu-Yurd”, Nisan 1929, № 2

OTUZ BİR MART...

Yeni Azərbaycan tarixində fəcaətilə tanınan qanlı Bakı hadisəsinin on birinci il dönümü!.. On bir il əvvəl, rus çarlığına təvaris edən Lenin və onun komunist partisilə, başda Stepan Şaumyan, Avakyan, Lalayev, Arakelyan və s. olmaq üzrə Azəri istiqlal hərəkətini öldürmək üçün Bakıda başladıqları vəhşətin on birinci il dönümü!.. Bir il dönümü ki, onu heç bir Azəri unudamıyacaqdır. 1918-ci ildə 31 mart faciəsini təqib edən 28 mayıs elani-istiqlal günü ilə 15 eylül zəfərlərinin böyüklügünü anlamaq və yaşamaq üçün 31 mart faciəsini unutmamalıdır. Milli oyanışımız, çarlığın süqutundan sonra siyasi zəfərlərimiz, müştərək milli diləyimizin “Azərbaycan istiqlalından” ibarət oluşunun arayi-ümumiyə ilə anlaşılması, elani-istiqlal və istiqlal üçün icra edilən qanlı mücadilənin şanlı və parlaq zəfərləri bizə nə kibi qurbanlara mal olmuşdu? Bunu anlamaq üçün “otuz bir mart” kibi sadə bir sözün ifadə etdiyi fəci mənayı qavramaq lazımdır.

31 mart 1918-də, Bakının o möhtəşəm saraylarına, Azəri türkünün elm və ürfan müəssisələrinə, sənət və mədəniyət abidələrinə, cami və məktəblərinə nədən od vurularaq yandırılıyordu?

Əsrlərdən bəri min bir millətin axınına qarşı durmuş olan, Azəriliyə bir çox şairler, alimlər, mütəfəkkirlər verməsilə iftixar etdiyimiz o gözel Şirvan nədən yer ilə yeksan ediliyordu?

Azərbaycan nədən xarabazara döndəriliyordu?

Bu sorğuların cavabları aşikardır: Azəri türkünə qurtarmaq, hürriyət və istiqlal həyatına nail olmaq imkanını verməmək üçün...

Bu məqsədlə idi ki qızıl rus cahangirləri, velikorus siyasətinin daimi aləti olan erməni şovenlərilə bərabər, Azəri milli mövcudiyətini tamamilə aradan qaldırmaq üçün, 31 martda məsum yavruları, südəmər körpələri süngülərə taxıyor, əsir edərək götürdükləri qızların namuslarına qıyıyorlardı. Heç də türk olmayan Kulkanın o günlərə aid xatirələrinə görə:

“Münhəsirən türk və islamlarla məskun məhəllələrə girib əhaliyi öldürüyor, şəmşirlərlə parçalıyor, süngülərlə delik-deşik ediyor, evlərə atəş veriyor, çocuqları bu atəşlərə ataraq yaxıyor, üç-dörd günlük süd əmən çocuqları isə süngülərə taxıyorlardı”.

“Hadisatı mütəaqib toprağa gömülmüş 57 islam ölüsü bulundu. Bunların qulaqları, burunları qoparılmış, qarınları yırtılmış, əzaları kəsilmişdi”.

“Öldürmədikləri qadınların saçlarını yekdigərinə bağlayaraq üryan bir halda soqaqlarda sövq və kəndilərini tüfəng dibciklərilə vuruyorlardı. Kimsəyə rəhm edilmiyordu. Çocuqlara rəhm edilmədigi kibi, ixtiyarlara da aman yoxdu. Səksən yaşlı kadınları da oldürüyor, 20-25 yaşlarında gənc gəlinlərin diri-diri divara çiviləndiyi Bakının bir çox yerlərində görünmüşdür...”

Kulka divara çivilənmiş yavrularla köpəklər tərəfindən gəmirilməkde olan çoluq-çocuqların, çocuğunu əmizdirir bir vəziyətdə yerlərə sərilən zavallı qadın ölülərinin daha bir çox fəci mənzərələr təşkil edən cinayətlərin fotoqraflarla təsbit olunmuş canxüraş vəqələrindən də bəhs ediyor...

Və bütün bunlar istiqlala doğru geden Azəri milli hərəkətindən qorxan və bu hərəkəti daha ibtidasında qanlarda boğmaq üçün qeyri-insani vəhşətlərə müraciət edən qızıl Moskvanın qanlı siyasətini bizə xatırlatmaqdadır. Bir siyasət ki - şu və ya bu şəkildə - şimdi də davam etməkdədir...

Millətimizin və yurdumuzun sinəsində izləri heç bir zaman unudulmayacaq dərin yaralar açan otuz bir mart faciəsini, o faciənin ifadə etdiyi mənayı, o günün qəhrəmanlarını, şəhidlərini, məzlumlarını və qanlı müsəbbiblərini daimən xatırlamalıdır. Onlar daimən xatırlanmalıdır ki, milli mövcudiyətimizin, milli hüriyət və istiqlalımızın tarixi düşmənlərinə qarşı bəslədigimiz kin və intiqam duyğularımız daimi və əbədi olsun!..

M.B.Məmmədzadə
”Odlu-Yurd”, 1929, № 2

ZƏFƏR İMANINDIR

Millətləri, fərdlərin məhdud ömürlərini dolduran əndişələrdə həbs etmək, talelərini fərdlərin müqəddirlərinə nisbətlə mütaliə eləmək ağır bir xətadır. Fərdlər mənsub bulunduqları ictimai heyətlərin arzu və entiyaclarını kəndi dar röyət sahələrindən tədqiq etmək istədikləri təqdirdə böylə bir xətaya düşəcəklərdir. Fərdi mütləq surətdə cəmiyyətin əsiri yapan bir iddianı iltizama məcbur olmaqsızın təbii mövqeində tanımaq mümkün və lazımdır. Millətlərin ədəmi məfhumuna daima yabançı qalan mövcudiyyətlərini fərdi iqtidarların təəllüq edə biləcəkləri imkan zəminlərində təsəvvür eləyənlər tarixdən məna çıxarmayacaqlardır. Dalğaların daimi hərəkətləri dəniz namini verdiyimiz həqiqətin içinə qonulmadıqca izah edilmiş olamaz. Dəniz məfhumundan təcrid edilmiş təməvvüc fikrinin şənində yeri yoxdur. Böyük su kütləsinin təbii səbəblərlə husüla gətirdiyi mütəhəvvil qərarsız mənzərələr mahiyyətini dəyişdirməz. Dəniz sakin olsun-olmasın, kəndi-kəndisinin eynidir. Dalğaların bir anə münhəsir mövcudiyyətləri tarixinin qismətində başlar və xitam bulur, dəniz isə o qısa ömürlü mövcudiyyətlərin zühur və zavalı fövqündə paydar qalır. Bu bədihə məələsəf həyatın bir çox səfhələrində bəzi bədbinlər tərəfindən qolayca inkar olunuyor. Fərdlərin tarixçələrindən çıxarılan qiyməti məşkük qənaətlər millətlərin müqəddəratı düşünülərkən, yəsi haqlı göstərən movciz bir dəlil ki ortaya atılıyor!..

İctimai heyətlərin, hətta fərdlərin iqtidarlarını yapa biləcəkləri işləri təxminə təşəbbüs elədiyimiz zaman qaba bir mexaniki tələqqisindən gələcək təhlükələrə qarşı müstəqiz davranmalıyız. Aləmi mexaniki bir izaha bağlamaq, təkamülün vücuda gətirdiyi əsərləri anlamaq xüsusunda qaidəsi mühəqqəq olan bir üsuli-mümkünat sahəsinə təcavüz etdirməkdir. Hər nə qədər müstəhasələr vaxtı ilə yaşamış heyvanlara aid bəqiyyələr isə də, bu bəqiyyələrin tədqiqində müvəffəqiyyət verən üsulun canlılarını tanımağa tamamilə kafi gələcəyi zənn edilməməlidir. Zəka canlıyı və sürurətini anlamaq iştiyaqını bəsləyənlər üçün naqis bir alətdir. Təkamülün sirrinə irişmək arzusunu duyanlar kəndilərini daha tam bir idraka məzhər edəcək bir hədsə müraciət eləmək məcburiyyətindədirlər. Bu hədsə kəmiyyətləri və əmsalların məntiq ilə təsərrüf ediləməz. Ona ancaq müstəsna bir qabiliyyətdə doğanlar sahib ola bilir. Böyük dühalar vüsta səviyyəni keçəmiyən dəmağların mənfi bir hökm verib duraqladıqları nöqtəyi aşmaq xüsusunda hüququ bir hədsə malikdirlər. Bundan dolayı yəsin məşum yolunu onların hizmələri imkanlara hamilə bulunan istiqbala mütəvəcceh günəşlərini qaraltmaz. Yəs yalnız dar bir röyət sahəsinə qapanan və bu sahənin üfüqlərini imkanın hüdudları kimi tanıyan zehnlərə müsəllət olur.

Fəlsəfənin aldığı son istiqamət məntiq qaidələrinin, həyatın tərkiblərini və sirurətini qavramağa kafi gəlməyəcəyini göstəriyor. Canlı məxluqların talelərini təyin edən həmlə kəndi bünyələrindən fışqırmaqdadır. Həyatın yaradıcı axışını tutmaq ibdaqar həmləsinin vəchəsini sezmək istədiyiniz vaxt həndəsi nisbətlərə sövkənənə qədər təbiətdən qurtulmaq, xüsusi bir görüşə malik bulunmaq iztirabındayız. Zira həyat qüvvətlər kimi təhlillərlə anlaşılamaz. Həyatın fəlsəfəsi, ona ayrı bir məfhum halında təsərrüf edilmədikcə yapılamaz.

Tarix maddəyi həyatın fövqünə keçirənlərin cəzalarını məbzulən qeyd eləməkdədir. Mücadiləçi qüvvətlərin müstəqbəl talelərini kəşf etmək istədiyimiz təqdirdə yaşamaq hərslərini, var olmaq qayəsi uğrunda duyduqları imanlarını unutmamalıyız. Heç bir zaman maddi təfəvvüqlər, zəfərin kafi bir vasitəsi deyildir. Kəmiyyət nisbətləri yanında keyfiyyət məsələsinin ehmallı qeyri-qabil bir mövqei vardır. Həyata iman imkanı vüque-qəlb eləmək üçün sərf olunan cəhdləri artırıcı bir iksirdir. İman məfkurələrə yaradıcı qüdrətlərini verir. Dini, milli məfkurələrin sərgüzəştləri bu həqiqətin parlaq dəlillərini ibraz eləməkdədir!

Silahsız, pərişan, israilliləri əsarət zəncirlərinə yenidən bağlamaq üzrə təqibə qalxan Firovunu və ordusunu Musanın imanı boğdu, Süleymanın möhtəşəm səltənətini yenə Musanın məfkurəsi vücuda gətirdi. Məğrur Roma imperatorluğunun əsərlərli uğultuları ilə sağırlaşdıran inhidamını məzlum İsanın atəşin nəfsi hazırladı. Qılınclarını bellərinə ağac lifindən yapılmış asqılarla taxan çöl süvariləri qədim mədəniyyətlərin inqazi üstündə qurulmuş taxtları Məhəmmədin verdiyi iman sayəsində devirdilər. Ədədləri milyonları aşan əhli-səlibin qızğın dalğaları islamiyyət məfkurəsinin ahənin səddinə çarparaq qırıldı. Müstəbid kralları, ordularının təhdidlərinə rəğmən, ədalət silahlarına çöndərən ixtilallar qüdrətlərini imanlarından aldılar. İmkanları təhəqqüq etdirən həyat həmləsinin sirrinə nüfuz və onun bəxş elədiyi imana hörmət eləmiyənlər hər zaman möcüzə saymaq məcburiyyətində qaldıqları aqibətlərə uğramışlardır.

Anadolu mücahidələrinin başlanğıcında millətlərin müqəddəratını bəsit bir müadilədən ibarət görən incə “ağıllı!”lar tarixi bir cənnətdən bəhs etmişlərdi. Fəqət tarix əsl məcnunların kəndisini yapan həmləyi, bu həmləyə imanı anlamayanların olduğunu pək çabuq isbat etdi. Mustafa Kamalın dühası maddi təfəvvüqlərə aldanan canlı qüvvətlərin əhəmiyyətini hesaba qatmayan siyasiləri xüsrana və xəcalətə uğratdı. Düşməninə nəzərən maddi təfəvvüq vasitələrindən məhrum bir ordu, qasibləri, ancaq dahinin qəhrəman ruhundan məşərin şüuruna keçən iman ilə “vətənin hərim ismətində” boğdu.

Müqəddəs haqların istirdadını istehdaf eləyən bir məfkurənin təhəqqüqünə çalışmış, zəfər pərisinin kəndisini istəməsini bilənlərə gülümsəyəcəyini məsud günə sarsılmaz bir qənaətlə intizar etmək kənarından məzlumların qanı sızan bir cərihənin tədavü ediləcəyinə inanmaq hədəfinə varacaq bir yola girmiş bulunmaqdır. Zira böylə bir iman içi boş bir hüsni-niyyətdən ibarət deyil, həqiqət olan milli bir mövcüdiyyətin qəvanininə, onu tarixin səhnəsinə çıxaracaq həyat həmləsinin qüdrətinə haqlı bir etimaddır. Cəmiyyətlərin müqəddaratını tərsim eləyən tarixi seyr, keyfiyyətin kəmiyyətə, həyatın maddəyə, məfkurənin vaqeəyə, imanın nömidiyə, hurriyyətin zərurətə qələbəsini göstəriyor. İman bir qüvvətdir ki, onunla ən ənud qələlərin, ən şədid müqavimətlərin yıxılması mümkün olmuşdur. Həqq, iştə böylə bir qüvvətindir.

Bu gün 27 nisan iztirabı ilə sızlayan qəlblər istiqbalın parlaq günəşinə inanıyor. Qafqasiyadakı vətən parçasının səmasını qaplayan buludların dağılacağından, mavi, al, yaşıl yavru bayrağın zəfər avazələri üstündə yenə dalğalanacağından qətiyyətən şübhələnmiyor. Heç bir məntiq, məquliyyət pərdəsinə börünən heç bir fikir, həyatın pək çox mücərrəd dəsturləri, hökmləri təkzib eləyən gur səsindən qüvvətli olamaz. Zəfər kəmiyyət təfəvvüqünü güvənənlərdən ziyadə kəndisinə inananları arar. Həqiqi həyat bulacaqlar, həyatın və təkamülün zərurət büllurlarını çatladan, ən sərt maddi kütlələrini parçalayaraq ibdakar axışına davam eləyən həmləsinə inananlar olacaqdır. Bu ilahi həmləyə iman edən, əsarət zəncirlərinin şaqırtısına təhəmmül edəməyərək ruhlarında sönməz bir istiqlal atəşi tutuşduran möminlər üçün əsla xüsran müqəddər deyildir.

Darülfünun fəlsəfə zümrəsi tələbəsindən

Nicati

“Yeni Qafqasiya” məcmuəsi,

27 nisan 1927, №10

Röyət - görüş
Mütəhəvvir - dəyişiklik
Yəs - ümidsizlik
Bəqiyyə - qalıq
Hədsa - ehtimal
Vüsta - orta
Dimaq - beyin
Məşum - uğursuz
Məsəllət - ələ keçirilmiş
İbdakar - yaradanlar
Müstəqbəl - keçmiş
İnhidam - xaraba qoymaq
Ahən - dəmir
Müadilə - tənlik
İstirdad - geri qaytarılmaq
Cərihə - yara

MƏŞUM BİR XATİRƏ “NƏRƏYƏ GEDİYORUZ?!.”

“Qafqasiyada qan olacaq,
Tarixlərə şan olacaq!
Bu yerlərdə Moskov deyil,ğ
Azərbaycan xan olacaq!
Azərbaycan xan olacaq... olacaq!..”

şərqisini tərənnüm edən musiqi bandosunu təqibən “tarap-tarap, tarap...” - deyə müntəzəm addımlarla bir taqım keçiyordu. Bu mənzərəni Qarabağın şirin qəsəbəsi Ağdamın geniş caddəyə nazir bir otelli pəncərəsindən seyr ediyordum. Cavanşir alayına mənsub bu taqımın önündə tanıdığım zabitləri gördüm. Bunlar hərbi-ümumi əsnasında ruslar tərəfindən məşhur Nargin adasına nəf edilmiş ikən, azərilər tərəfindən qaçırılandan sonra Milli Azərbaycan hökumətinin xidmətinə girmiş türkiyəli əliheydər, Mustafa Fəhmi, Saleh, Cəmil və Qədri bəylər idi.

Mənimlə bərabər soqaqdakı qələbələyin çıxardığı qəlğələyi seyr edən arkadaşıma:

- Nə oluyor, yahu?!. - deyə sorduğum zaman, o dərin bir köks keçirərək:

- Fəlakət gəliyor!.. - dedi.

Biz də həmən soqağa fırladıq. Qələbəliyə qarışdıq. Saat on bir idi. Hava bərraq safdı. İlk baharın sabih günəşi üfüqlərə doğru yaşıl zümrüd rəngində uzanıb gedən Qarabağ obasını yaldızlayırdı. Şu yaşıllığı bəyaz bir şərid kimi ikiyə ayıran böyük Qarabağ Şuşasının üzərində bir həftə sonra aldandığının fərqinə vararaq Şimal sürülərini bütün Qarabağdan bir gündə tərd edən şəci əsgərlər sükutla irəliləyir, istifhamkar nəzərlərlə baxışıyorlardı. Arkadaşım irəlilədi, arxadakı sıralara “arş, arş!” - deyə komanda edən əsmər üzlü korbuz çavuşa:

- Qoçağım (arslanım deməkdir), nərəyə gediyorsunuzə.. - deyə sorduğu zaman bu mübhəm vəziyyətdən heç də məmnun olmadığı sərt baxışlarında bildirən çavuş omuzlarını silkərək əli ilə iləridəki ceyran baxışlı Qarabağ atları üzərində gedən türk zabitinə işarətlə:

- Vallahi bilməm ki?!. Anadoluya yardıma gediyorlarmış. Zabitan öylə söylədi. Bizə də əmr etdilər. İstiqbal ediyoruz. Bizim Azərbaycan zabitləri iştirak etmədilər bilməm ki, həpsi də məhzundular. Anlayamiyoram ki, biz əskəriz. Çox şey bilmiyoruz ki... - dedi.

Qəsəbə xaricindəki möhtəşəm məktəb binası önündə kəsif bir toz sisi yapan qafilə ilə qarşılaşdıq. Musiqi:

“Azəri oğluyam, Qafqaz vətənim,
Atəşdən yoğrulmuş xəmirim mənim!..”

marşını çalıyordu.

Səfil sürünün bu marşa müqabilə etməsi şöylə dursun, umrunda belə deyildi. Məktəbin baxçasında yeni çiçəkdən çıxmış əriklərin üzərinə saldırmış, dallarını ac bir manda kimi qıraraq yapraqları ilə bərabər yütüyordu. Sürüyü təşkil edən səfillərin üzərlərində əlbəsə naminə bir şey yox. Paçavrlarla örtülmüş baldırları çıplaq. Silahları qırıq. Rast kəllə düyümlənmiş sicimlərlə şöylə gəlişi gözəl, ön omuzlarına asılmış. Bənizləri uçuq fərsiz gözləri uzun sənələrin aclığından çuxura düşmüş. Şimalın soyuq və vəhşi yuvalarından sırf ac qarınlarını doydurmaq hərsi ilə axıb gələn şu səfalət sürüsü qılıq qiyafətləri və qorxunc simaları ilə xortlaqları andıran bir əcubeyi-xilqət təmsil ediyorlardı.

Şu “Xəlil Paşa ordusunu” seyrə gələn qadınlardan biri üçündən gələn bir küfr ilə:

Yolu yumulmuşlar pis murdar uruslar yenə hardan gəldilər?! Bunların pis üzlərindən ancaq qurtulmuşduq. İlahi, görüm bunlar qara geysinlər! - deyə birdən bir ovuc torpaq götürərək göyə sovurdu.

- Allahımdan dilərəm bunlar məhv olsunlar - dedi.

Səfil qafilənin komandanı skeletə bənzəyən qoca bir Sibir beygiri üzərində doğrularaq yəhudi şiyvəsiylə rusca:

- Tovariş! Biz sizə hürriyyət gətirdik! əsarətdən xilas etdik. Yaşasın Qızıl Ordu! - dedi.

“Parlaq” nitqinin alqışlanacağını ümid etməsinə rəğmən bir çit belə yox. Müstəqbəlin susmuş, heyrətlə yekdigərinin üzünə istefhamkar nəzərlə ətf etməkdə:

Bunlarmı? Anadoluya yardımmı? əcəba?! Nə oluyoruz? Nərəyə gediyoruz?..

İştə hər kəsin ağzından çıxan heyrətli suallar!..

lll

Bir həftə, əvət tam həftəsi belə keçmədən iğfal olunduqlarının fərqinə varan Qarabağ səkənəsi qızıl kəsvəyə bürünərək Anadoluya yardıma deyil, cənnət kimi yaşıl obaları istilaya gələn bu mənfur ruslara qarşı kükrəyərək ayaqlanmış və bunların minlərcə murdar leşlərinin qara topraqlara sərdikdən sonra bəqiyyə-tüsseyfini də bir çaqqal sürüsü kimi Yevlax stansiyasına qədər sıxışdırmış və tərk-silah etdirmişdi.

Nə yazıq ki, mənhus tale burada da tərs üzünü göstərdi. Gəncə üsyanından sonra Qarabağ üsyanı da zahirən basdırıldı. Lakin üçün-üçün alovlanan atəş sönməmiş. Üsyan hala da şu və ya bu şəkillərdə davam etməkdədir.

Azərbaycanda istiqlal fikri, ideal eşqi “Çeka” məzalimlərinin deyil, ən qüvvətli topların belə yıxamayaçağı müstəhkəm qalalardan daha mətindir. 27 nisan fəlakəti Azərbaycanda aslanlar doğurmuşdur. Azərilərin əməl və mütalibi uğrunda şimdiyədək ixtiyar etmiş olduqları və minbədə işbu müqəddəs məfkurələr naminə ixtiyarına amadə bulunduqları fədakarlıqlar əqllərə heyrət verəcək dərəcədə böyükdür. Müddəamızı isbat üçün üsyanları, tokülən qanları bir tərəfə buraxaraq, Sibiriyanın buzlu çöllərində “ah vətən” deyə vərəmləyən gənclərdə deyil, işgəncələrə düçar olan gənc qızları göstərmək kafidir, zənnindəyəm! əvət, möhtərəm qare bu müqəddəs qəzayə bizzat iştirak etmiş aciz bir fərd sifəti ilə hasil etdiyim qənaəti söyləyirəm: bu qəyir mücahidlərin sərih istiqlal davalarının təhqiqinə doğru sövq təbiətlə yürüdükləri yollar onların şəşəə imanı ilə işıqlanmış və bu nur ilə məqsədə doğru mətanətlə irəliləyirlər.

- Yaşasın mücadilə!

Sənan
“Yeni Qafqasiya” məcmuəsi, 27 nisan 1927, №10

Bando - orkestr
Bərraq - işıqlı
İstefhamkar - sorğu-suallı
Dal - budaq
Paçavar - şalvar balaqları
Səkənə - sakin
Bəqiyyə-tüsseyfin - tör-töküntü

(Ardı var)




loading...




SON XƏBƏRLƏR
Millət vəkili türkman rəhbəri Bakıya dəvət etdi
Qətlə yetirilən icra başçısının oğlu illər sonra danışır: `Qatillə görüşmək istərdim`- FOTOLAR
Ucuzlaşmalı olan yağ niyə bahalaşdı? - Video
Qasım Süleymani: "İran Fələstindəki bütün qruplara dəstəyə hazırdır."
Vəkilindən Fədayə ilə bağlı - Yeni xəbər
Qarabağda erməni əsgər yoldaşını güllələdi
AB-dən Putinin qərarına reaksiya: Savaş bitməyib
Cahangir Hacıyevlə həbs olunanlar məhkəməyə müraciət etdi
Vergilər Nazirliyində bütün əməliyyatlar dondurulub
İlham Əliyev Heydər Əliyevin məzarını ziyarət etdi
Vikipediya Kərimzadəni kürd etdi: qızı danışdı - Foto
Vətən büyük və əbədi bir ölkədir - TURAN
Gəncədə başlayıb Ankarada bitən bir ömrün hekayəsi – polkovnik Məmməd Ağpolad
Ərdoğan Yerusəlimin statusuna dair sammit çağırdığı barədə Putini məlumatlandırıb
Dəniz Həşimova “2017-ci ilin ən yaxşıları” nominasiyasına layiq görülüb
"Qardaş ölkə ilə iqtisadi əməkdaşlıq strateji əməkdaşlıq səviyyəsinə yüksəlmişdir"
"Vətən adlı dərdimə bax" kitabının təqdimatı keçirilib
Ağdam Dövlət Dram Teatrında yeni tamaşanın premyerası olacaq - FOTOLAR
QHT Şurası qrant müsabiqəsini elan etdi
Məsuliyyət Azərbaycan və Ermənistan prezidentlərinin üzərindədir
Elza Seyidcahan: “Mənim sayəmdə Bəxtiyar Vahabzadəni də tanıyırlar”
İlham Əliyev “Bakutel-2017” sərgisi ilə tanış olub
Azərbaycan-Türkiyə hərbi əməkdaşlığı müzakirə edilib
Şəhid baş leytenant məzarı başında yad edildi - FOTO
Bakıya sulu qar, rayonlara qar yağacaq
Rusiya yığması Olimpiadada iştirakdan kənarlaşdırılıb
Kəşfiyyatçı İrza bəy Hacıbəylinski kim olub? - VİDEO
"Qarabağ" minimal hesabla məğlub oldu
Saakaşviliyə təslim olmaq üçün 24 saat vaxt verildi
Mikayıl Cabbarov Vergilər naziri təyin olundu